Imposante WereldJongerenDagen in Rio de Janeiro

Afgelopen zondag werden in de Braziliaanse stad Rio de Janeiro de 14e WereldJongerenDagen afgesloten met een misviering die door maar liefst zo’n drie miljoen gelovigen werd bijgewoond.

Zoals bij WereldJongerenDagen gebruikelijk is, was speciaal voor deze slotviering op het befaamde strand van Copacabana een groot podium gebouwd, dat in dit geval bijzonder groot was en een indrukwekkend decor vormde:

Het podium voor de WereldJongerenDagen op het strand van Copacabana (foto: Victor Caivano / AP)

Het podium voor de WereldJongerenDagen op het strand van Copacabana (foto: Victor Caivano / AP)

Voor de mis zelf waren speciaal voor deze gelegenheid nieuwe paramenten en ook nieuw liturgisch vaatwerk vervaardigd, het laatste heel modern en elementair vormgegeven, net als de altaarbekleding en de pauselijke zetel, die hier links achter hem te zien is:

Paus Franciscus draagt de mis op tijdens de WereldJongerenDagen (foto: Victor Caivano / AP)

Paus Franciscus draagt de mis op tijdens de WereldJongerenDagen (foto: Victor Caivano / AP)

De avond ervoor vond een vigilieviering plaats, met een aanbidding van het allerheiligst Sacrament, waar de paus de aanwezige gelovigen ook mee zegende. De Hostie was voor deze gelegenheid geplaatst in een zeer modern vormgegeven monstrans. Deze bestond uit een grote cirkel van goud rasterwerk en een uitneembaar deel met een zilveren cirkel. De gouden cirkel doet denken aan een microchip-wafer en de zilveren aan een CD, waarmee het geheel op een fraaie wijze het Lichaam van Christus ook in onze huidige, zo sterk door de electronica bepaalde tijd centraal stelt:

Paus Franciscus geeft de zegen met het H. Sacrament tijdens de vigilieviering van de WJD

Paus Franciscus geeft de zegen met het H. Sacrament tijdens de vigilieviering van de WJD

Eerder was paus Franciscus ook te gast in de kathedraal van Rio de Janeiro (gebouwd tussen 1964 en 1979 en gewijd aan de heilige Sebastiaan) wat een even futuristisch als indrukwekkend bouwwerk is:

Paus Franciscus in de kathedraal van Rio de Janeiro (foto: Domenico Stinellis / AP)

Paus Franciscus in de kathedraal van Rio de Janeiro (foto: Domenico Stinellis / AP)

.
Meer fraaie foto’s zijn te zien op dit forum (naar beneden doorscrollen)
.

Tijdens de terugreis naar Rome, nam paus Franciscus in het vliegtuig nog ruim de tijd voor een persconferentie, waarbij journalisten vrijelijk vragen mochten stellen (bij zijn voorgangers moesten vragen vooraf schriftelijk worden ingediend). De Paus ging daarbij in op enkele veelbesproken en omstreden onderwerpen, zoals de vermeende “gay lobby” in het Vaticaan, de Vaticaanse bank IOR en de positie van vrouwen in de Kerk:

.

De volgende WereldJongerenDagen zullen in 2016 in de stad Krakau in Polen plaatsvinden.

.

Waarom de paus nog in Casa di Santa Marta woont

Eerder schreef ik hier dat paus Franciscus voorlopig nog in het gastenverblijf Casa di Santa Marta blijft wonen.

Voor deze opmerkelijke stap werden verschillende verklaringen gezocht en gegeven. Bijvoorbeeld dat paus Franciscus het pauselijke appartement te groot vond en zichzelf daar niet wil isoleren en bovendien graag bij het eten mensen wil kunnen spreken en ontmoeten.

Dit is echter geen heel dwingende reden om in het Casa di Santa Marta te blijven. Paus Johannes Paulus II stond er bijvoorbeeld ook om bekend dat hij bij lunch en diner vaak allerlei gasten (waaronder schrijvers en kunstenaars) uitnodigde om dan tijdens het eten mee te praten.

Hoe paus Franciscus samen met enkele medewerkers dineert in een van de eetzalen van het Casa di Santa Marta, is te zien op deze foto, die onlangs beschikbaar kwam:

santamarta-diner

Net als de suite waar Franciscus nu in verblijft oogt ook deze ruimte tamelijk steriel en weinig sfeervol – het kon zomaar in elk willekeurig hotel ergens op de wereld zijn.

Het blijft dan ook moeilijk voorstelbaar dat de paus zich hier prettiger voelt, dan in het pauselijk appartement, waar hij zijn verder helemaal niet bijzonder grote of luxe kamers een meer persoonlijk en huiselijk karakter zou kunnen geven.

De bovenstaande foto geeft echter wel een belangrijke vingerwijzing: de paus verblijvend in een onpersoonlijk hotel geeft namelijk het beeld van iemand die zich niet wil hechten aan een bepaalde plek, maar ongebonden wil zijn, om daarheen te kunnen gaan waar mensen hem nodig hebben, waarheen God hem roept.

Dat is geheel in lijn met zoals het de heilige Franciscus van Assisi voor ogen stond en het is ook de insteek van de Jezuitenorde, waartoe paus Franciscus behoort. Dit lijkt dan ook vooralsnog de meest plausibele verklaring voor zijn beslissing om voorlopig nog in het Casa di Santa Marta te blijven wonen.

We zullen dit waarschijnlijk ook moeten zien in combinatie met de nadruk die paus Franciscus op zijn functie als bisschop van Rome legt. Hij lijkt namelijk vooralsnog vooral de mensen in zijn bisdom nabij te willen zijn: de geestelijken in het Casa di Santa Marta, de parochianen van Vaticaanstad, de mensen op het Sint-Pietersplein en de gevangenen in Rome.

Paus Johannes Paulus II voelde zich evenmin gebonden aan het pauselijk paleis en bezocht bijna alle 330 parochies in zijn bisdom, maar is bovendien naar de mensen in uiteindelijk maar liefst 129 verschillende landen gereisd. Of paus Franciscus zijn nabijheid tot de mensen ook zover zal uitbreiden zal de toekomst moeten uitwijzen.

—–
Zie ook dit artikel, waarin wordt gemeld dat paus Franciscus zich vooral geisoleerd gevoeld zou hebben toen hij het pauselijk appartement voor het eerst betrad en daarom de voorkeur gaf aan het Casa di Santa Marta.
.

Paus Franciscus laat paaswensen in 65 talen achterwege

Traditiegetrouw wordt op dit weblog de pauselijke presentatie voor de zegen Urbi et Orbi besproken. In de afgelopen jaren waren daarbij onder Benedictus XVI telkens opmerkelijke veranderingen te zien. De nieuwe paus Franciscus heeft deze keer ook al voor een spraakmakende verandering gezorgd, door niet meer de paaswensen in 65 verschillende talen uit te spreken.

Voor wie de toespraak en de zegen van de paus nog niet gezien heeft, of nogmaals wil zien, hier de door de Vaticaanse televisie verzorgde videoreportage:

Pauselijke kledij

Paus Franciscus verscheen voor zijn toespraak en de zegen eenvoudigweg in de witte soutane, zoals de paus die dagelijks draagt. Alleen tijdens het uitspreken van het Urbi et Orbi kreeg hij een staatsiestola omgehangen, echter niet de brede en rijkversierde die we altijd na een pauskeuze zien, maar een wat kleiner en soberder exemplaar.

Waar paus Benedictus XVI voor zijn toespraak nog op de pompeuze vergulde troonzetel van paus Leo XIII zat, bleef paus Franciscus gewoon achter een eenvoudige klassieke lezenaar staan. Het is jammer dat hij, omwille van enige continuiteit, niet ten minste voor een eenvoudige zetel koos.

Niet alleen was dit een groot contrast met de pontificale verschijning van paus Benedictus XVI met Pasen 2012, ook was dit zelfs nog soberder dan onder Johannes Paulus II, die bij deze gelegenheid nog gekleed ging in (moderne) liturgische gewaden met mijter en kruisstaf.

Paus Franciscus spreekt de zegen Urbi et Orbi uit, Pasen 2013

Paus Franciscus spreekt de zegen Urbi et Orbi uit, Pasen 2013

Paus Benedictus XVI spreekt de zegen Urbi et Orbi uit, Pasen 2012

Paus Benedictus XVI spreekt de zegen Urbi et Orbi uit, Pasen 2012

Dat paus Franciscus niet zou verschijnen in de rijke gewaden waar zijn voorganger de voorkeur aan gaf, lag wel in de lijn der verwachting. Zo droeg hij tijdens de Paaswake (die al om 20.30 uur begon) en de ochtendmis op het Sint-Pietersplein opnieuw zijn eigen eenvoudige mijter en het eveneens sobere bijpassende kazuifel met bruin en gouden strepen, zoals hij die ook tijdens zijn inauguratie droeg. Daarentegen was de aankleding van het altaar en de pauselijke zetel nog wel in de traditionele, door Benedictus heringevoerde vorm.

Paaswensen

Een geheel onverwachte verandering was echter dat paus Franciscus na zijn toespraak geen paaswensen in 65 verschillende talen uitsprak, iets dat sinds paus Johannes Paulus II een vast en geliefd onderdeel van het Urbi et Orbi was geworden. Franciscus wenste alle mensen alleen nog een zalig Pasen in het Italiaans, niet eens in de zeven meestgesproken talen en zelfs niet in zijn moedertaal, het Spaans.

Volgens een bericht van persbureau Reuters was wel de gebruikelijke lijst met de wensen in 65 talen voorbereid, maar heeft de paus er zonder vooraankondiging van af gezien om ze uit te spreken. Volgens een bericht van het VRT Nieuws wilde hij hiermee benadrukken dat hij zich in de eerste plaats bisschop van Rome voelt en daarna pas leider van de wereldkerk.

Deze insteek bleek ook direct na zijn uitverkiezing al en wordt ook wel gezien als iets dat de toenadering tot de Orthodoxe kerken bevordert. Wat zelfs al beantwoord leek te worden met de aanwezigheid van de Orthodoxe patriarch Bartholomeus I bij de inauguratie van paus Franciscus.

Uitersten

Onder Benedictus XVI was het Urbi et Orbi wellicht wat al te pontificaal geworden, nu lijkt het naar het andere uiterste door te slaan. Dit werd nog eens versterkt door het feit dat paus Franciscus de Latijnse tekst van de zegen op een nogal vlakke en weinig geinspireerde toon uitspreekt. Volgens zijn woordvoerder komt dat echter omdat hij toondoof is.

Voorgaande pausen gaven de zegen Urbi et Orbi nog op de kenmerkende zingende manier, waarvan de eerste en enige Urbi et Orbi van paus Johannes Paulus I uit 1978 nog altijd een zeer welluidend voorbeeld is.

Teleurstelling

Dat de paus niet meer in vele talen de paaswens uitsprak, was voor mijzelf en vele anderen een teleurstelling. Het voelde ook als een echt gemis, aangezien ik sinds mijn jeugd niet anders gewend ben dan met Kerst en Pasen de paus in al die talen én in het Nederlands te horen spreken.

Deze paaswensen waren een even simpele als aansprekende uiting van het universele karakter van de Rooms-Katholieke Kerk, waarbij de heilsboodschap verstaanbaar wordt gemaakt voor mensen over de gehele wereld. Het was ook een mooie moderne vorm van hoe met Pinksteren de apostelen al in vele talen en tongen spraken.

Verklaringen

Als een verklaring werd ook wel geopperd dat Franciscus zich nauwelijks prettig zou voelen bij andere talen, en dat hij zou vinden dat het gebruik van alleen het Italiaans de pauselijke ceremonies minder theatraal zou maken.

Daarnaast lijkt het ook dat paus Franciscus de voorkeur gaf aan een uitgebreide rondrit tussen de mensen op het plein, die nu direct na afloop van de misviering en nog voor de zegen plaatsvond. Hij kiest voor een meer fysieke nabijheid bij mensen.

Wellicht dat het Vaticaan nog met een meer eenduidige verklaring komt, maar hopelijk keren de wensen in tenminste enkele wereldtalen weer terug bij het Urbi et Orbi met Kerstmis.

Bloemen uit Nederland

Het Sint-Pietersplein versierd met bloemen uit Nederland

Het Sint-Pietersplein versierd met bloemen uit Nederland

Tenslotte was ook dit jaar het Sint-Pietersplein weer prachtig versierd met bloemen en bloeiende planten uit Nederland. Sinds 1989 bedankte de paus hier elke keer weer speciaal voor met de fameuze woorden “Bedankt voor die bloemen uit Nederland, die ook dit jaar de viering op het Sint Pietersplein opluisteren”. Met het wegvallen van de paaswensen in andere talen, verving paus Franciscus dit zinnetje nog wel door een dankwoord in het Italiaans.


Zie hierover ook het artikel: Pope Francis and English as a Second (or Third) Language, dat een combinatie van redenen geeft
.

De meubels en de mijter van het Casa Santa Marta

Gisteren werd bekend dat paus Franciscus nog geen intrek neemt in het pauselijk appartement in het Apostolisch Paleis, maar voorlopig blijft wonen in het Casa di Santa Marta, het Vaticaanse gastenverblijf waar hij tijdens het conclaaf logeerde. Hoe lang hij hier nog blijft en of, en zo ja, wanneer hij naar het pauselijk appartement verhuist is momenteel nog niet bekend.

Het Casa di Santa Marta in Vaticaanstad

Het Casa di Santa Marta in Vaticaanstad

Het Casa di Santa Marta, of in het Latijn: Domus Sanctae Marthae (DSM), is een groot gebouw in Vaticaanstad met ruim 120 kamers. Het werd in 1996 speciaal gebouwd om de kardinalen op een wat meer comfortabele wijze te kunnen huisvesten, gedurende de tijd dat zij in conclaaf verblijven om een nieuwe paus te kiezen.

De hal van het Casa Santa Marta

De hal van het Casa Santa Marta

Als kardinaal Bergoglio verbleef de huidige paus tijdens het afgelopen conclaaf in een standaardkamer, maar nu heeft hij zijn intrek genomen in de wat grotere suite 201, die speciaal gereserveerd is voor een nieuw gekozen paus of hooggeplaatste gasten. Inmiddels zijn er de volgende foto’s van deze suite beschikbaar gekomen:

De salon in de pauselijke suite van het Casa Santa Marta

De salon in de pauselijke suite van het Casa Santa Marta

De pauselijke werkkamer in het Casa Santa Marta

De pauselijke werkkamer in het Casa Santa Marta

De pauselijke slaapkamer in het Casa Santa Marta

De pauselijke slaapkamer in het Casa Santa Marta

De paus heeft nu de beschikking over een aparte salon, een werkkamer en een slaapkamer annex badkamer. Wat echter vooral opvalt zijn de nogal kitscherige en bombastische meubels waarmee deze kamers zijn ingericht (daarentegen staan er wel moderne Cisco VoIP-telefoons).

Deze inrichting past bijna nog minder bij de sobere en eenvoudige stijl van paus Franciscus, dan het pauselijk appartement in het Apostolisch Paleis. Onnauwkeurige mediaberichten doen voorkomen alsof dat appartement zo “vorstelijk” zou zijn, maar de inrichting ervan is over het algemeen soberder en stijlvoller dan de suite waar hij nu verblijft. Ik zal daarom binnenkort op deze weblog een inkijkje in het pauselijk appartement geven.

Het is ook niet zozeer vanwege een al of niet luxere inrichting, maar omdat de paus graag nog wat langer in een gemeenschap samen met andere geestelijken en medewerkers wil verblijven – aldus de verklaring van het Vaticaan. Wel zal paus Franciscus het pauselijk appartement gebruiken om belangrijke gasten te ontvangen en zijn zondagse Angelusgebed uit te spreken.

Het Casa Santa Marta omvat naast wat salons en eetkamers ook een modern vormgegeven kapel. Hier heeft paus Franciscus al meermalen de mis opgedragen, in bijzijn van gasten en personeel van Vaticaanstad:

De kapel van het Casa Santa Marta

De kapel van het Casa Santa Marta

Overigens herhaalt zich de geschiedenis, want in 1903 besloot ook paus Pius X dat hij wilde blijven wonen in de kamer die hij tijdens het conclaaf van dat jaar had toegewezen gekregen. Deze kamer bevond zich op de derde etage van het Apostolisch Paleis en sinds dat jaar bevindt zich daar dan ook het pauselijk appartement. Vanaf de bouw van dit paleis in 1589 tot 1903 bewoonden de pausen de eerste etage, waar tegenwoordig de kardinaal-staatssecretaris woont.

Tenslotte viel mij aan het Casa Santa Marta nog een veelzeggend klein detail op. Boven de hoofdingang bevindt zich namelijk het wapen van paus Johannes Paulus II, die dit gebouw in 1996 liet bouwen. Opmerkelijk aan dit wapen is dat er geen tiara boven staat, maar een mijter!

Het wapen van paus Johannes Paulus II boven de ingang van het Casa Santa Marta

Het wapen van paus Johannes Paulus II boven de ingang van het Casa Santa Marta

Het wapen dat in 1978 bij de inhuldiging van paus Johannes Paulus II werd vastgesteld, vertoonde nog als vanouds een tiara. In 2005 verving paus Benedictus XVI die drievoudige kroon echter door een mijter – wat als een opzienbarende vernieuwing werd gezien. Nu blijkt dus dat al onder Johannes Paulus II een pauselijk wapen met een mijter erop werd afgebeeld, wat aangeeft dat dit dus al langere tijd als een optie werd gezien.
.

Een kledingadvies voor de emeritus-paus

Eerder vandaag bracht de nieuwe paus Franciscus een historisch bezoek aan zijn voorganger paus Benedictus XVI, die momenteel voorlopig verblijft in het pauselijke zomerresidentie Castel Gandolfo:

Hoezeer het ook een hartelijke ontmoeting was, is het ook een bevreemdend gezicht: twee pausen en allebei in het wit gekleed. Het geeft de indruk alsof nu ook het pausschap niet meer uniek is, dat er ook twee pausen kunnen zijn (en zelfs drie pausen zijn in de toekomst niet uitgesloten, als zij vroeg genoeg aftreden en lang genoeg blijven leven). Nu oogde Benedictus fragiel en zwak, dus hij zal waarschijnlijk niet meer in het openbaar optreden, maar de beelden van deze ontmoeting zijn al wel de wereld over gegaan.

Het besluit van Benedictus XVI om af te treden was zonder meer een moedige daad en heeft mogelijkheden voor modernisering van het pausschap geopend. Zijn ogenschijnlijk wat overhaast genomen besluiten om de titel “uwe heiligheid” en de witte soutane te blijven dragen en zichzelf “emeritus-paus” te noemen, zijn echter naar mijn mening een vergissing geweest, waarvan ik hoop dat die de positieve werking van zijn aftreden niet zullen overschaduwen.

Het is jammer en ook enigszins onbegrijpelijk dat Benedictus hier niet voorzichtiger en nederiger is geweest. Juist in de kerk is een daad van nederigheid een daad van grootsheid en zou het Benedictus alleen maar meer hebben gesierd, wanneer hij zich simpelweg als emeritus-bisschop van Rome en in een sobere zwarte soutane zou hebben teruggetrokken, en dan ook beter nog in een Italiaans klooster, dan in de tuinen van het Vaticaan.

Emeritus-paus Benedictus wandelend in de tuinen van Castel Gandolfo

Al enkele dagen na zijn aftreden werd emeritus-paus Benedictus door de roddelpers gefotografeerd in de tuinen van Castel Gandolfo, hier vergezeld van zijn secretaris Georg Gänswein

Niet alleen lijkt mij het beeld van “twee pausen” onwenselijk, ook zou er een beter uiterlijk onderscheid moeten zijn tussen een regerende en een afgetreden paus. Weliswaar draagt Benedictus nu geen schoudermantel (pellegrina) en sjerp (fascia) meer, maar dat is nauwelijks te zien, laat staan onderscheidend.

Toch is een dergelijk onderscheid wel gewenst, want het pausschap is geen status die men door een wijding verkrijgt en levenslang behoudt (zoals de priesterwijding en de bisschopswijding). Als een paus aftreedt, verliest hij alle bij dat ambt behorende taken en bevoegdheden. Wat resteert is zijn waardigheid als bisschop. Een afgetreden paus is overigens ook geen kardinaal meer, want die status verloor hij krachtens kerkelijk recht op het moment dat hij tot paus gekozen werd.

Een beter alternatief voor een afgetreden paus zou daarom een standaard zwarte soutane zijn, maar dan voorzien van witte knopen, een witte zoom en een witte sjerp, om daarmee toch zichtbaar te maken dat de drager voorheen de zetel van Petrus bekleedde:

De dagelijkse kledij van de paus en een voorstel voor een emeritus-paus

De dagelijkse kledij van de paus (links) en een voorstel voor een emeritus-paus (rechts)

Deze nieuwe vorm zouden we “klein wit” kunnen noemen, analoog aan het “klein paars” dat wordt gedragen door priesters aan wie door de paus de eretitel “Erekapelaan van de paus” is verleend. Hun kledij bestaat uit een zwarte soutane met paarse knopen, een paarse zoom en een paarse sjerp, maar zonder schoudermantel, borstkruis en solideo:

De kledij voor een bisschop, erekapelaan en priester

De kledij voor een bisschop (links), een erekapelaan (midden – “klein paars”) en een priester (rechts)

Net zoals een erekapelaan dus de eer heeft om een afgeleide variant (klein paars) van de bisschoppelijke kledij (groot paars) te dragen, zo zou een afgetreden paus een afgeleide variant (klein wit) van de pauselijke kledij (groot wit) kunnen dragen.

Dit zou een duidelijker onderscheid zijn met de regerende paus en daarmee ook een uitdrukking van het respect voor diens ambt. Het opmerkelijke is namelijk dat zozeer als Benedictus tijdens zijn pontificaat de unieke positie en waardigheid van het pauselijk ambt wilde benadrukken, hij er nu afbreuk aan doet door nog zo duidelijk als een tweede paus herkenbaar te zijn.

.

De inauguratie van paus Franciscus

Gisterochtend vond de plechtige inauguratie van de nieuwe paus Franciscus plaats. Vooral door traditionalistische katholieken werd daar met zorg naar uitgekeken, want de uitgesproken soberheid en nederigheid van de nieuwe paus was voor hen wel even schrikken, na de zo traditionele liturgische stijl van de vorige paus Benedictus XVI.

Hier zullen we daarom even kijken wat de opvallende dingen van deze inauguratiemis waren. Voor wie deze mis niet heeft kunnen zien, of hem alsnog eens wil zien, hier de volledige, 4 uur durende videoreportage:

Hopelijk tot geruststelling van de traditionalisten bleek dat de mis een evenwichtige combinatie van soberheid en traditionele, door Benedictus heringevoerde elementen was.

Paus Franciscus kwam op het Sint-Pietersplein aan in de open witte jeep en nam ruim de tijd om het plein rond te rijden. Onderweg stopte hij nog speciaal om een zwaar gehandicapte man te begroeten. Het was precies zoals in de onbezorgde beginjaren van Johannes Paulus II.

Voor de eucharistieviering kleedde de nieuwe paus zich in relatief zeer sobere gewaden, waarbij opviel hoezeer hij kennelijk aan zijn eigen mijter hecht. Sinds het begin van zijn pontificaat heeft hij alleen nog dit model gebruikt en voor zijn inauguratie is zelfs in allerijl door de firma LAVS een bijpassend kazuifel vervaardigd. Opmerkelijk, omdat in de sacristie van de paus en van de Sint-Pieter bijna ontelbare kazuifels in alle soorten en maten voorhanden zijn.

Paus Franciscus met zijn eigen mijter en het bijpassende kazuifel

Paus Franciscus met zijn eigen mijter en het bijpassende kazuifel, maar met de kruisstaf van zijn voorganger Benedictus

De mijter is enkel versierd met twee banen in bruin en goud en heeft een eveneens donkerbruine voering. Het bijpassende kazuifel is op dezelfde wijze versierd. De kleur bruin wordt hierbij gezien als verwijzend naar de Franciscanen, die zijn gesticht door de heilige Franciscus, waar de huidige paus zich naar vernoemd heeft.

Sinds paus Paulus VI in 1964 afstand deed van de pauselijke kroon, de tiara, worden pausen niet meer gekroond, maar vindt alleen een plechtige inauguratie plaats, hoewel het Vaticaan officieel spreekt van een “Mis bij het begin van de Petrusdienst”. Ook dit geeft aan dat de Kerk sinds het Tweede Vaticaans Concilie nog steeds enige moeite heeft om een goede vorm te vinden voor de positie van de paus (wat opnieuw weer heel actueel is sinds er na het aftreden van Benedictus XVI “twee pausen” zijn).

De rituelen voor deze gelegenheid bestaan uit het overhandigen van het pauselijke pallium en de vissersring, die beide de nacht tevoren op het graf van Petrus hebben gelegen. De plechtigheid begon dan ook met een bezoek van de nieuwe paus aan dit graf, dat zich pal onder het grote baldakijn in de Sint-Pietersbasiliek bevindt.

Paus Franciscus op de door paus Benedictus heringevoerde pauselijke zetel

Paus Franciscus op de door paus Benedictus heringevoerde pauselijke zetel met baldakijn en geflankeerd door twee assiterende diakens

Tijdens de plechtigheid op het Sint-Pietersplein kreeg paus Franciscus eerst het pallium omgelegd. Dit was in de nieuwe, speciaal voor de paus bedoelde vorm, die zijn voorganger Benedictus had geïntroduceerd.

Vervolgens kreeg Franciscus de zogeheten Vissersring om zijn vinger geschoven. Deze ring was oorspronkelijk in 1963 ontworpen voor paus Paulus VI, maar die gaf de voorkeur aan een ander model. Van het ontwerp van destijds, met een afbeelding van de heilige Petrus die twee sleutels vasthoudt, is een mal van was bewaard gebleven, waarmee nu een ring in verguld zilver is vervaardigd:

De nieuwe Vissersring voor paus Franciscus

De Vissersring voor paus Franciscus

Heel bijzonder was de aanwezigheid van de patriarch van Constantinopel, Bartholomeus I, de ereprimaat van de Oosters-Orthodoxe kerken, die tesamen met drie andere orthodoxe bisschoppen aanwezig was. Het was voor het eerst sinds het grote schisma van 1054 dat de patriarch van Constantinopel bij een pauselijke inhuldiging aanwezig was en daarmee een belangrijke stap in de toenadering tussen de Westerse en de Oosterse Kerk.

Een gebaar in die richting was ook het feit dat het evangelie tijdens deze mis alleen in het Grieks werd gezongen. Dit gebeurde door een diaken van de Melkitische Grieks-Katholieke Kerk. Dat is een Oosterse Kerk die de Byzantijnse ritus volgt, maar wel het gezag van de paus erkent. De diaken was duidelijk herkenbaar aan het voor de Byzantijnse ritus typerende gewaad:

Diaken van de Melkitisch Grieks-Katholieke Kerk met het evangelieboek

Diaken van de Melkitisch Grieks-Katholieke Kerk met het evangelieboek

De rest van de inauguratiemis was volledig in het Latijn, wat ook als enigszins opvallend werd gezien, aangezien de nieuwe paus weinig vertrouwd is met het Latijn, dit in tegenstelling tot zijn voorganger Benedictus. Deze was niet bij de mis aanwezig, iets waarover eerder nog wel gespeculeerd werd.

In zijn preek riep paus Franciscus onder meer de verantwoordelijke leiders op tot zorg en aandacht voor de zwakkeren en de armen en tot behoud van de Schepping – de kernthema’s van de heilige Franciscus.

Opvallend was tenslotte nog dat de paus zelf geen communie uitreikte, hij liet dit over aan een hele reeks priesters en diakens. Sinds paus Paulus VI was het gebruikelijk geworden dat de paus aan geselecteerde aanwezigen zelf de communie uitreikte.

Paus Franciscus heeft een sterke devotie tot de H. Maagd Maria, die ook bij deze gelegenheid tot uiting kwam in het feit dat hij direct na afloop van de mis nog even voor een kort gebed stilstond bij het grote Mariabeeld, dat naast het altaar was opgesteld:

Paus Franciscus staat stil bij het Mariabeeld

Paus Franciscus staat stil bij het Mariabeeld

Na afloop van de mis ging de paus terug in de Sint-Pieter, waar hij staande voor het grote baldakijn persoonlijk de felicitaties van alle ruim 130 hoogwaardigheidsbekleders in ontvangst nam, waaronder die van prins Willem-Alexander, prinses Maxima en premier Rutte, maar ook van de Amerikaanse vice-president Biden en de omstreden dictator Mugabe.
.

Sobere paus Franciscus volgt pontificale Benedictus XVI op

Eergisteren werd de argentijnse kardinaal Jorge Mario Bergoglio SJ gekozen tot nieuwe paus, waarna hij de naam Franciscus aannam. Zijn allereerste optreden maakte al direct duidelijk dat hij kiest voor een soberheid die in contrast staat tot de pontificale overdadigheid van zijn voorganger paus Benedictus XVI.

Vooraleer de nieuwe paus verscheen, was er eerst de befaamde witte rook, die deze keer in dikke wolken uit de kleine schoorsteen (die dit jaar zelfs op twitter te vinden was) kwam, net als ook eerder de zwarte rook er in dikke wolken uitkwam. Dit was duidelijk bewust zo gedaan om misverstanden over de kleur van de rook te voorkomen.

De nieuwe paus Franciscus bracht al in vele opzichten nieuwe dingen. Waar kardinaal Ratzinger in 2005 nog koos voor een naam die aansloot bij een lange rij gelijknamige voorgangers, koos kardinaal Bergoglio nu voor een naam die nog nooit eerder door een paus gedragen is: Franciscus.

Zoals hij zelf verklaarde, verwijst deze naar naar de bekende heilige Franciscus van Assisi, ondanks dat er ook de evenzeer heilige Franciscus Xaverius is, die net als de nieuwe paus lid van de jezuïtenorde was. Franciscus is daarmee de eerste jezuït ooit die paus geworden is.

Een volgende verrassing kwam toen de nieuwe paus op het balkon verscheen: niet zoals al zijn voorgangers gekleed in de pauselijke koorkledij (een wit rochet met rode schoudermantel (mozetta) en daaroverheen de rijkversierde staatsiestola), maar louter in de witte soutane. Hij droeg daarbij het eenvoudige metalen borstkruis dat hij als bisschop al had, in plaats van een rijkversierd gouden exemplaar dat voor de paus beschikbaar is.

Paus Franciscus verschijnt in de witte soutane, met rechts van hem ceremoniemeester Marini met de staatsiestola in zijn handen

Paus Franciscus verschijnt in de witte soutane, met rechts van hem ceremoniemeester Marini met de staatsiestola in zijn handen

Het oogde direct als een grote breuk met de stijl van zijn voorganger Benedictus, die gedurende zijn pontificaat juist een reeks traditionele, maar in onbruik geraakte pauselijke gewaden weer in ere herstelde en ook overigens een voorkeur had voor een barokke aankleding.

Dit contrast werd bijna pijnlijk benadrukt door het feit dat de ceremoniemeester van paus Benedictus, mgr. Guido Marini, naast de nieuwe paus stond en de barokke staatsiestola nederig in zijn handen hield. Paus Franciscus deed deze stola alleen om tijdens het uitspreken van de zegen Urbi et Orbi, om hem daarna ook meteen weer af te doen.

Het moet voor Ratzinger en Marini een op z’n minst teleurstellende ervaring zijn geweest, vergeleken bij hoe zij zich hebben ingespannen om de oude grandeur van het pausschap in ere te herstellen. Paus Benedictus verscheen na zijn uitverkiezing in april 2005 bijna triomfantelijk op het balkon van de Sint-Pieter: gekleed in de traditionele pauselijke koorkledij en met zijn armen wijd gespreid in de lucht, zwaaiend naar alle mensen op het plein:

Paus Benedictus na zijn verkiezing tot paus in 2005, gekleed in de pauselijke koorkledij

Paus Benedictus na zijn verkiezing tot paus in 2005, gekleed in de pauselijke koorkledij

Maar ook hier bleef het niet bij, want paus Franciscus begon vervolgens zijn toespraak met een gebed voor zijn voorganger, die hij opvallend genoeg aanduidde als “emeritus-bisschop” – in plaats van als de “emeritus-paus“, de titel die Benedictus XVI zichzelf gegeven had.

Na het bidden van het Onze Vader, het Ave Maria en het Eer aan de Vader, vroeg de nieuwe paus aan het verzamelde volk om ook voor hem, hun nieuwe bisschop, te bidden. Alles wederom geheel nieuwe elementen, waarbij het laatste goed aansluit bij de visie van het Tweede Vaticaans Concilie, waarin sprake is van een dualiteit van gelovigen en hun herders en van onderlinge collegialiteit. Dit wederom in tegenstelling tot een pauselijk primaatschap dat paus Benedictus zo sterk leek te willen benadrukken.

Benedictus XVI is daarmee vergelijkbaar met Pius XII, en net zoals die werd opgevolgd door de eenvoudige en goedmoedige Johannes XXIII, is nu paus Franciscus gekozen. Met zijn bescheiden, vriendelijke en vrome optreden deed deze tevens direct denken aan paus Johannes Paulus I, die ook als een eenvoudige parochiepriester op de troon van Petrus zat, maar wiens pontificaat in 1978 slechts 33 dagen duurde.

Opvallend was verder nog dat het wapenkleed dat traditiegetrouw aan het balkon wordt gehangen, dit keer geen pauselijk wapen vertoonde. Voorheen zat daar altijd nog het wapen van de vorige paus op, maar nu was er slechts een wit vlak. Volgens mediaberichten omdat de vorige paus in dit geval nog in leven is.

Eerste misviering

Tijdens zijn eerste mis, die paus Franciscus gisteren in de Sixtijnse Kapel vierde ter beeindiging van het conclaaf, trad hij op met de pauselijk kruisstaf van zijn voorganger, maar wel in een kazuifel van moderne snit en met de eenvoudige mijter, die hij eerder al als aartsbisschop droeg.

Opvallend was dat hij hierbij geen pallium droeg, maar dat is waarschijnlijk omdat hij die komende dinsdag tijdens zijn plechtige inhuldiging overhandigd zal krijgen. Ook viel op dat Franciscus de mis in een moderne opstelling vierde, dat wil zeggen, richting de gelovigen (ad populum), in plaats van aan het oude, tegen de muur geplaatste altaar (ad orientem), waar Benedictus sinds 2008 de voorkeur aan gaf.

Waar paus Johannes Paulus II een politieke paus genoemd wordt en paus Benedictus XVI een theologische en liturgische, valt het te verwachten dat paus Franciscus een pastorale paus zal worden, met oog voor de noden van gewone mensen.

Wat betreft de pauselijke liturgie is echter te hopen dat hij niet al te drastisch breekt met wat zijn voorganger heeft opgetuigd, hoewel een meer sobere en moderne liturgie wel in lijn is met de opeenvolgende pausen Paulus VI, Johannes Paulus I en Johannes Paulus II, waar tot nu toe alleen paus Benedictus XVI een opvallende uitzondering op vormde.

.