HABEMUS PAPAM!

Er is witte rook!

witterook

De jezuïet en aartsbisschop van Buenos Aires, Jorge Mario kardinaal Bergoglio SJ is vandaag gekozen tot 266e paus en heeft daarbij de naam FRANCISCUS aangenomen!

francesco (Large)

Hier een videoverslag van de aankondiging en presentatie van de nieuwe paus:

.
.

Advertenties

De sede vacante-stola van de kardinaal-deken

In een eerder bericht zagen we hoe in de huidige periode van de Sede Vacante of Sedisvacatio, de verantwoordelijke kardinaal-camerlengo een kleine paarsrode staf draagt als teken van zijn ambt.

Net zo onbekend als het gebruik van die staf, is het feit dat tijdens deze periode de deken van het College van Kardinalen over zijn koorkledij een stola draagt, vergelijkbaar met de staatsiestola zoals die normaliter door de paus wordt gedragen:


Kardinaal-deken Ratzinger met de staatsiestola tijdens het
binnengaan van de Sixtijnse Kapel voor het conclaaf van 2005

De kardinaal-deken is de voorzitter van het College van Kardinalen en alszodanig verantwoordelijk voor de gang van zaken gedurende de periode dat er geen paus is.

De door hem gedragen staatsiestola is geheel vergelijkbaar met die van de paus: twee brede banen van rode stof, rijkelijk voorzien van goudborduursel en van onderen wat breder uitlopend. Wel oogt dit model wat valer (en ouder?) dan de grote staatsiestola die de paus draagt als hij na zijn uitverkiezing op het balkon van de Sint-Pieter verschijnt.

Vooralsnog viel op internet niets over het gebruik van deze staatsiestola te vinden, zelfs niet op de zeer uitgebreide Catholic Encyclopedia uit 1913. Desondanks lijkt het erop dat deze stola symboliseert dat de pauselijke macht gedurende de Sede Vacante tijdelijk door het College van Kardinalen, onder leiding van de deken daarvan, wordt beheerd.

cardinaligiuramento2
Een iets duidelijkere foto van het conclaaf van 2005

De staatsiestola moet worden onderscheiden van de normale stola, die door alle priesters en bisschoppen gedragen wordt als onderdeel van de liturgische gewaden en dan ook de desbetreffende liturgische kleur van dat moment heeft.

De huidige kardinaal-deken is Angelo Sodano, de vroegere kardinaal-staatssecretaris. Omdat hij echter al ouder dan 80 is, mag hij niet deelnemen aan het conclaaf. Datzelfde geldt voor de subdeken, Roger kardinaal Etchegaray, waardoor in elk geval het conclaaf onder leiding zal staan van Giovanni Battista kardinaal Re. Of hij dan ook de staatsiestola zal dragen, zullen we waarschijnlijk morgen zien.

UPDATE 12-3-2013:
Vandaag zagen we dat de mis Pro Eligendo Summo Pontifice werd opgedragen door kardinaal-deken Sodano, maar dat de leiding van het conclaaf daarna in handen kwam van kardinaal Re. Inderdaad droeg hij daarbij ook de hierboven beschreven staatsiestola:

sv2013-stolare
.

Het conclaaf begint dinsdag 12 maart!

Het Vaticaanse persbureau heeft zojuist bekendgemaakt dat het conclaaf waarin de nieuwe paus gekozen zal worden, aankomende dinsdag 12 maart begint.

Deze datum werd eerder vandaag bepaald tijdens de achtste Algemene Congregatie van het College van Kardinalen, waarbij alle 115 kiesgerechtigde kardinalen aanwezig waren.

Op dinsdagochtend zal eerst in de Sint-Pietersbasiliek de votiefmis Pro eligendo Romano Pontifice worden opgedragen. Tijdens deze eucharistieviering wordt gebeden om de Heilige Geest, opdat Hij de conclavisten mag bijstaan tijdens de pausverkiezing.

Daarna zullen de kardinalen waarschijnlijk bijeenkomen in de grote Zaal der Zegeningen, boven de ingang van de Sint-Pieter, en vandaaruit in plechtige processie via de Sala Regia naar de Sixtijnse Kapel lopen. Daar zullen zij dan worden ingesloten totdat er een nieuwe paus gekozen is.

Naar verwachting zal dit niet heel lang duren: de laatste drie conclaven duurden telkens slechts twee dagen. Vermoedelijk kunnen we dan dus al volgende week woensdag of donderdag de nieuwe paus verwachten!
.

Mogelijke nieuwe pausnamen

Sinds paus Benedictus XVI op 11 februari zijn aftreden aankondigde wordt er druk gespeculeerd over wie van de kardinalen zijn opvolger kan gaan worden. Veel minder aandacht is er vooralsnog voor welke naam de toekomstige paus mogelijk zal kunnen aannemen.

Sinds de 10e eeuw is het gebruikelijk dat een paus na zijn keuze een nieuwe naam aanneemt en sinds de 16e eeuw is dat de regel geworden. Pausen kiezen vaak een naam van een voorganger die zij bewonderen, die hen tot inspiratie dient, of op wiens beleid en stijl zij willen voortbouwen. Daardoor zijn er vele pausnamen met hoge volgnummers gekomen.

Voor de komende nieuwe paus ligt het voor de hand dat hij zal teruggrijpen op recente pausnamen. De meest waarschijnlijke opties zijn daarbij:

Paulus VII
Paus Paulus VI (pontificaat van 1963-1978) gold als een intelligente en moderne paus, die weliswaar omstreden besluiten nam over anticonceptie en het celibaat, maar ook vele vernieuwingen introduceerde: zo deed hij afstand van de pauselijke tiara en was hij de eerste paus die per vliegtuig andere landen ging bezoeken.

Johannes XXIV
Paus Johannes XXIII (pontificaat van 1958-1963) was een geliefde en populaire paus met een sympathieke uitstraling. Hij werd vooral bekend door het Tweede Vaticaanse Concilie te beginnen, om daarmee de Kerk te moderniseren en bij de tijd te brengen.

Leo XIV
Paus Leo XIII (pontificaat van 1878-1903) geldt als een paus met een sociaal gezicht, aangezien hij vooral bekend is van zijn encycliek Rerum Novarum waarin hij pleit voor rechtvaardige arbeidsomstandigheden. Ook staat hij bekend om zijn Maria-devotie en bevorderde hij katholieke beoefening van de wetenschappen.


Paus Leo XIII op de allereerste filmbeelden die
ooit van een paus zijn gemaakt (1896)

Wat minder waarschijnlijke namen voor de nieuwe paus zijn de volgende:

Benedictus XVII
Dat een paus de naam van zijn voorganger overneemt is niet heel gebruikelijk, maar gebeurde wel wanneer de nieuwe paus de continuiteit wilde benadrukken. Mede omdat de vorige paus Benedictus XVI nog leeft, zal een Benedictus XVII nu niet heel waarschijnlijk zijn.

Johannes Paulus III
De populaire Johannes Paulus II (pontificaat van 1978-2005) geldt als een dermate unieke, maar ook overheersende paus, dat het als tamelijk aanmatigend, of tenminste behoorlijk gedurfd zou overkomen om deze naam over te nemen.

Gregorius XVII
Paus Gregorius XVI (pontificaat van 1831-1846) gold als een reactionaire conservatief, die onder meer een tegenstander was van de democratie. Paus Gregorius VII (pontificaat van 1073-1085) geldt als een van de grote kerkhervormers, maar wist vooral ook de (wereldlijke) macht van het pausschap te vergroten. Waarschijnlijk mede door deze achtergrond zijn er recent al twee andere zogeheten tegenpausen onder de naam Gregorius XVII geweest.

Pius XIII
Paus Pius XII (pontificaat 1939-1958) is later nogal overdreven heftig bekritiseerd vanwege zijn opstelling tijdens de Tweede Wereldoorlog. Bovendien geldt hij als de laatste vertegenwoordiger van een bijna vergoddelijkt pausschap en zou ook het volgnummer 13 deze pausnaam tot een eerder ongelukkige keuze maken. De in conservatieve kring bewonderde paus Pius X (1903-1914) was een verklaard tegenstander van modernisme, liberalisme en communisme.

Deze overwegingen maken Pius tot de minst waarschijnlijke naam voor de nieuwe paus. Des te opmerkelijker dat deze naam wel hoog eindigt bij gokkantoren, maar vermoedelijk zullen mensen die daar geld op inzetten, niet degenen zijn met het meeste inzicht kerkelijke nuances.

Uiteraard is het ook goed mogelijk dat de nieuwe paus een minder gebruikte naam uit het verleden kiest (zoals Stefanus, Adrianus e.a.), of geheel nieuwe naam, danwel een nieuwe combinatie van twee namen, zoals eerder paus Johannes Paulus I deed.

Poll
Uit een poll op de website van het Katholiek Nieuwsblad blijkt dat de lezers van die website een weinig realistische voorkeur voor de nieuwe pausnaam blijken te hebben. Daar staan namelijk Petrus II, Gregorius XVII en Pius XIII op de eerste, resp. derde en vierde plaats. Petrus II kiezen zou dermate aanmatigend zijn, dat dit zo ongeveer wel de laatste naam is die een paus zou aannemen.

Domeinnamen
Tenslotte bleek toevallig dat voor alle bovengenoemde potentiële pausnamen de internet-domeinnamen eindigend op .com ook allemaal al door iemand geregistreerd zijn. Pius XIII en Leo XIV zijn bovendien ook nog voor een aantal andere top level domeinen geregistreerd.
.

De verzegeling van het pauselijk appartement

Afgelopen donderdag 28 februari vond het aftreden plaats van paus Benedictus XVI, onder grote publieke belangstelling, maar zonder speciale ceremonie. Wel zijn, buiten het zicht van de media, traditiegetrouw de pauselijke zegels gebroken en de pauselijke appartementen verzegeld.

Pauselijke appartementen
Van dat laatste zijn nu voor het eerst videobeelden vrijgegeven, waarop te zien is hoe de Apostolische Kamer bijeenkomt en hoe het pauselijk appartement in Vaticaanstad door de kardinaal-camerlengo verzegeld werd. De volgende ochtend werd door de vice-camerlengo ook het pauselijk appartement naast de kathedrale basiliek van Sint-Jan van Lateranen verzegeld. Anders dan voorheen werd het appartement in het zomerverblijf Castel Gandolfo niet verzegeld, aangezien emeritus-paus Benedictus daar momenteel tijdelijk verblijft.

Video
Een lange versie van de video met de verzegeling is te zien op de website van Omroep RKK, een wat kortere is via YouTube beschikbaar:


Camerlengo-staf

In deze video zien we een aantal opmerkelijke dingen. Zo krijgt de kardinaal-camerlengo een staf overhandigd, waarvan de website van de omroep RKK vermeldt dat het de “ferula” is, waarmee hij de deur van het pauselijk appartement zou verzegelen. Dat is echter onjuist: behalve in het Italiaans (waar ferula een algemeen woord voor staf of scepter is), is elders ferula een meer specifieke aanduiding voor de kruisstaf van de paus. Bovendien gebruikt de kardinaal in dit geval zijn staf niet voor het verzegelen. Daarvoor worden twee aparte zegelstempels gebruikt, zoals duidelijk in de video te zien is.

Over deze kleine, met paarsrood fluweel bekleedde staf is via internet geen verdere informatie te vinden, maar afgaande op oude beelden van eerdere conclaven, lijkt dit het attribuut te zijn dat de kardinaal-camerlengo tijdens de sede vacante voert als teken van zijn ambt.

Deurtje
Ook opmerkelijk is dat men eerst het pauselijk appartement binnengaat en naar een klein deurtje loopt, dat zich bijna verborgen in de wand tegenover de ingang bevindt. Dat deurtje wordt verzegeld met papieren plakband, waarop door middel van een inktstempel het zegel van de Apostolische Kamer wordt gestempeld. Men zou hierdoor denken dat dat deurtje toegang tot de pauselijke vertrekken geeft, maar dat is niet het geval.

Privélift
Volgens diverse mediaberichten, blijkt dat de deur van de pauselijke privélift te zijn, ondanks dat het, gezien de plaatsing en de geringe hoogte, eerder van een meterkast of iets dergelijks lijkt te zijn. Niettemin lijkt het wel te kloppen dat dat de deur van de lift is, aangezien zich aan die kant een kleine uitbouw bevindt, die als liftkoker kan fungeren.

Dit is goed te zien op de volgende gereconstrueerde plattegrond van het pauselijk appartement in het Apostolisch Paleis, waarbij het betreffende deurtje zich bevindt in de vestibule tegenover de hoofdingang, die uitkomt op de grote trap, de Scala Nobile:

palap-2013-800

Hoofdingang verzegeld

Nadat het liftdeurtje was verzegeld, zien we op de video dat dat de grote deur van de hoofdingang afgesloten werd middels een grote sleutel, vergelijkbaar met die van ouderwetse brandkasten. Tenslotte werd ook deze deur verzegeld. Dit gebeurde door middel van een rood lint, waarop een zegel werd bevestigd. Dit werd aangebracht met behulp van een speciaal soort trechter, waarbij echter niet duidelijk is of om vloeibaar gemaakte zegellak, danwel zegelwas ging. Ondanks het moderne hulpmiddel lijkt het resultaat slechts een zeer gebrekkig en nauwelijks herkenbaar zegel te zijn geworden.

Zegelen
De trechter zal een goed hulpmiddel zijn om zegels aan te brengen op een vel papier of perkament (wat in het Vaticaan nog redelijk vaak gebeurt), maar voor een loshangend zegel is dat bepaald geen handige methode. Eeuwenlang deed men dit echter heel simpel door een rond plakje zacht gemaakte bijenwas te nemen, daar de linten op te leggen, er nogmaals een rond plakje was op te leggen en die beide tussen twee zegelstempels te persen.

Het is dan ook enigszins verbazend dat een organisatie met zulke oude tradities en gebruiken, kennelijk niet meer goed weet hoe een deugdelijk zegel te maken, ook al betreft dit hier een wat minder routineuze aangelegenheid.

Heropening

De pauselijke appartementen, zowel die in het Apostolisch Paleis, als in het Paleis van Lateranen, zullen pas weer geopend worden zodra er een nieuwe paus gekozen is.

Het informele aftreden van paus Benedictus XVI

Sinds ongeveer anderhalf uur geleden is het pontificaat van paus Benedictus XVI bijna geruisloos geëindigd en bevindt de Rooms-Katholieke Kerk zich na 8 jaar weer in een periode van Sede Vacante, waarin de Stoel van Petrus vacant is, totdat er een nieuwe paus gekozen is.

Benedictus XVI nam vanochtend met een korte toespraak in de Sala Clementina van het Apostolisch Paleis afscheid van het college van kardinalen. Daarna vertrok hij per helicopter naar het pauselijke buitenverblijf Castel Gandolfo, waar hij de rest van de avond in gebed zal doorbrengen.


Paus Benedictus XVI verlaat het Apostolisch Paleis in Vaticaanstad
(reportage van ABC News)

Geen ceremonie

Opmerkelijk is dat het tijdstip waarop zijn aftreden is ingegaan, 20.00 uur, zonder enig ceremonieel is voorbijgegaan (enkel werd de poort van Gastel Gandolfo gesloten en vertrok de Zwitserde Garde). Wel werd het vertrek van de paus uit het Vaticaan en zijn korte reis naar Castel Gandolfo volledig live op televisie uitgezonden en ook ter plekke waren duizenden mensen aanwezig om nog eenmaal Benedictus als paus te kunnen zien.

Het had echter ook goed denkbaar geweest om dit historische aftreden met een kleine, maar waardige ceremoniële handeling gepaard te laten gaan. Zoals we binnenkort zullen zien, zal bijvoorbeeld koningin Beatrix aftreden door middel van het ondertekenen van een plechtige akte van abdicatie.

Ook de paus had dat op die wijze kunnen doen. Temeer daar er nu, voor zover bekend, geen officieel document is waarin Benedictus XVI zijn aftreden heeft vastgelegd. Voor de juridische geldigheid van zijn beslissing maakt dat niet uit, maar het levert wel een leemte op in de historische documentatie.

Zo’n ondertekening had nog gevolgd kunnen worden door het verbreken van de pauselijke zegelstempels en de vissersring. Dit gebeurt al eeuwenlang na het overlijden van elke paus om te verhinderen er daarna nog misbruik van de zegels gemaakt zou kunnen worden. Het verbreken van de zegels gebeurde in het verleden dan ook vaak in bijzijn van getuigen en had nu een mooi ‘fotomoment’ kunnen zijn.

Emeritus-paus

Inmiddels is ook bekend geworden dat Benedictus kort voor zijn aftreden besloten heeft om voortaan ‘emeritus-paus’ genoemd te worden en zijn pausnaam, alsmede de aanspreektitel ‘zijne heiligheid’ aan te houden (enkele kerkjuristen hadden al kritiek op dit besluit). Ook zal hij de witte soutane blijven dragen. Daarbij zullen dan wel de sjerp en de schoudermantel (pellegrina) ontbreken, aangezien dat laatste het kenmerk is van de geestelijke bestuursbevoegdheid van de drager (op de officiële website van de Nederlandse kerkprovincie aangeduid als “een soort schouderdoek”).

Aanvankelijk was er nog onduidelijkheid over deze dingen. Zo had Benedictus ook als ‘emeritus-bisschop van Rome’ kunnen worden aangeduid of met de gewone bischoppelijke kledij kunnen volstaan. Hoezeer zijn terugtreden ook van nederigheid en bescheidenheid getuigt, zien we dat Benedictus XVI toch sterk aan de waardigheidstekenen van zijn vroegere ambt lijkt te willen vasthouden. We zagen dit eerder al bij alle traditionele pauselijke gewaden die hij in ere heeft hersteld.

Met zijn historische besluit om af te treden heeft hij het mogelijk gemaakt dat het pausschap voortaan door jongere mensen en op een meer energieke wijze kan worden ingevuld, maar niet nadat hij dit ambt eerst weer heel duidelijk een bijzondere positie heeft toegekend.

UPDATE 12-3-2013:
Inmiddels is bekend geworden dat de pauselijke Vissersring, zowel in de vorm van de ring als in de vorm van een zegelstempel, alsmede een groter en een kleiner (relief)zegelstempel en het stempel voor de loden bulzegels onbruikbaar zijn gemaakt door in de stempelplaten een kruis te kerven.

Zie ook:
– Fotoserie van het vertrek van de paus
– Sede Vacante-website www.tu-es-petrus.nl
.

Paus Benedictus XVI treedt af op 28 februari

Totaal onverwacht heeft paus Benedictus XVI vandaag bekend gemaakt dat hij op donderdag 28 februari aanstaande zijn ambt als opperherder van de Rooms-Katholieke Kerk zal neerleggen. Benedictus XVI werd in april 2005 tot paus gekozen en zijn pontificaat heeft dus nog net geen 8 jaar geduurd.

De paus maakte zijn aftreden bekend middels een in het Latijn gehouden toespraak tot het college van kardinalen, die traditiegetrouw bijeenkwamen in de Sala Bologna van het Apostolisch Paleis in Vaticaanstad:

aftreden-kardinalen
Paus Benedictus laat zijn aftreden ingaan op 28 februari om 20.00 uur, maar of dat met een ceremoniële handeling gepaard zal gaan is nog niet bekend. In elk geval zal vanaf dat tijdstip het pausschap vacant zijn, totdat er een nieuwe paus gekozen is. Gedurende deze tussentijd, de sedisvacatio of sede vacante, zal kardinaal-camerlengo Tarcisio Bertone de wereldlijke zaken van de Kerk waarnemen.

Volgens de geldende regels kan het conclaaf dan tussen de 15 en 20 dagen later beginnen, zodat er tegen eind maart een nieuwe paus gekozen zal zijn. Dit is dan net op tijd voor Pasen, dat dit jaar op 31 maart valt. Aan het conclaaf zullen 117 kardinalen deelnemen.

Het aftreden van de paus komt als bijzonder onverwacht omdat het in de geschiedenis waarschijnlijk slechts vier keer is voorgekomen dat een paus afstand van zijn ambt deed. Het bekendste voorbeeld was paus Celestinus V, die in 1294 aftrad en zich in een klooster terugtrok. In 1415 trad ook paus Gregorius XII af, om daarmee een eind te maken aan het zogeheten Westers Schisma.

Als reden voor zijn aftreden liet Benedictus XVI weten dat het ambt hem de laatste tijd te zwaar is geworden – dit aldus zijn eerdergenoemde toespraak, die vandaag direct in verschillende talen (PDF) werd verspreid. Dat de ouderdom de paus parten ging spelen was de afgelopen maanden vaker zichtbaar. Zo ging bijvoorbeeld het lopen steeds moeizamer en moest hij, net als zijn voorganger Johannes Paulus II, meermalen gebruik maken van een rijdend platformpje.

Ook wordt vaak gezegd dat Benedictus XVI veel meer een geleerde dan een bestuurder is en dat hij moeite zou hebben gehad met alle intriges binnen het Vaticaan. Die intriges kunnen echter niets nieuws voor hem zijn geweest, aangezien hij al sinds 1981 prefect van de Congregatie voor de Geloofsleer en daarmee een van de meest invloedrijke personen in het Vaticaan was. Vermoedelijk zal hij dan ook gewoon niet meer de kracht hebben gehad om al deze interne kwesties het hoofd te bieden – wat mogelijk zijn vroegere kamerdienaar dan weer noopte om over de Vaticaanse misstanden naar de media te lekken.

Toch komt het aftreden heel abrupt. In oktober had Benedictus nog het Jaar van het Geloof geopend en kortgeleden was hij zelfs begonnen met het versturen van berichten via Twitter. Ook met het herstel van de oude pauselijke gewaden leek hij nog druk bezig, gezien het opnieuw in gebruik nemen van de fanon eind vorig jaar. Nu zal het aan zijn opvolger zijn om te bepalen of deze liturgische restauratie wordt voortgezet.

Met deze onverwachte stap heeft paus Benedictus XVI echter ook een precedent geschapen, dat het voor zijn opvolgers makkelijker zal maken om eveneens voor een vrijwillig aftreden te kiezen. Dat wederom kan het voor de kardinalen makkelijker maken om een wat jongere paus te kiezen. Die hoeft zich dan immers niet meer door de traditie gedwongen te voelen om tot zijn dood aan te blijven.

Benedictus XVI zal zich na zijn aftreden eerst terugtrekken in het pauselijke zomerverblijf Castel Gandolfo, om daarna zijn laatste jaren door te brengen in het kleine klooster Mater Ecclesiae in de tuinen van Vaticaanstad:

vaticaan-materecclesiae

Het is opmerkelijk dat de dan voormalige paus nog zo dicht bij het centrum van de macht wil blijven wonen, en niet bijvoorbeeld teruggaat naar zijn broer Georg in Duitsland, één van de zeer weinige personen die al eerder van het aftreden op de hoogte was.

Nog onduidelijk is hoe de paus Benedictus XVI na zijn aftreden zal gaan heten. De Vaticaanse woordvoerder liet weten dat hij zijn naam Benedictus zal aanhouden en vermoedelijk de status van emeritus-bisschop van Rome zal krijgen. Volgens het kerkelijk recht is hij sinds zijn keuze tot paus namelijk geen kardinaal meer.

– Zie ook dit artikel van de Daily Mail met enkele fraaie foto’s