Opening van het Heilig Jaar van Barmhartigheid

Onlangs heeft paus Franciscus op plechtige wijze het Heilig Jaar van Barmhartigheid geopend. Hierbij worden de gelovigen opgeroepen om tot inkeer te komen en de grenzeloze barmhartigheid van God te ervaren.

Enkele bijzonderheden van dit Heilig Jaar zijn de heiligverklaring van Moeder Teresa, de WereldJongerenDagen in Krakau en de toestemming die paus Franciscus aan alle priesters heeft gegeven om vrouwen die een abortus hebben ondergaan te vergeven. Daarnaast zullen op lokaal niveau in de bisdommen ook een reeks van activiteiten plaatsvinden.

Opening van de Heilige Deuren

Het Heilig Jaar van Barmhartigheid begon met de  opening van de Heilige Deur in de Sint Pietersbasiliek. Dit gebeurde officieel op 8 december, het hoogfeest van Maria’s Onbevlekte Ontvangenis, tevens de dag dat 50 jaar geleden het Tweede Vaticaans Concilie werd afgesloten.

Geheel onverwacht opende paus Franciscus echter al op 29 november, tijdens zijn bezoek aan de Centraal Afrikaanse Republiek, de heilige deur in de kathedraal van Bangui (waarbij hij opmerkelijk genoeg in het Frans sprak). Aangezien dit tijdens de Adventsperiode viel, was de paus hierbij gekleed in een paarse koorkap met een eenvoudige versiering:

heiligedeur-bangui2015

Paus Franciscus na de opening van de heilige deur in de kathedraal van Bangui in de Centraal Afrikaanse Republiek

Bij de opening van de Heilige Deur in de Sint-Pieter op 8 december, hoogfeest van Maria’s Onbevlekte Ontvangenis en zodoende wit als liturgische kleur, was de paus gekleed in een koorkap van gebroken wit met keltisch aandoende versiering, die ooit voor paus Johannes Paulus II vervaardigd en ook door paus Beneductus XVI regelmatig gedragen was. Franciscus droeg een bijpassende mijter en voerde de zilveren pauselijke staf van Paulus VI. Na hem ging ook emeritus-paus Benedictus de Heilige Deur door:

 

Het vorige Heilig Jaar vond plaats in het jaar 2000 en werd op kerstavond, 24 december 1999, geopend door de heilige paus Johannes Paulus II. Deze droeg een speciaal voor die gelegenheid vervaardigde koorkap die glinsterde in alle kleuren van de regenboog – het deed denken aan de kostbare veelkleurige mantel van Jozef en dermate opvallend, om niet te zeggen extravagant, dat het niet alleen ongekend mediageniek was, maar ook kritiek opriep:

jp2-heiligedeur2000

Paus Johannes Paulus II knielt na het openen van de Heilige Deur in de Sint Pieter, 24 december 1999

Heilige Deuren

Officieel zijn er slechts 8 permanente Heilige Deuren: van oudsher in de 4 pauselijke aartsbasilieken in Rome en daarnaast nog in Santiago de Compostela (sinds 1178), in de kapel van de pauselijke universiteit Santo Tomas in Manila (sinds 2010), in het heiligdom van de pastoor van Ars (sinds 2007) en in de OLVrouwe-kathedraal in Quebec (sinds 2013).

Voor het huidige Heilig Jaar van Barmhartigheid heeft paus Franciscus echter in de pauselijke bul Misericordiae Vultus aan alle bisscoppen het tijdelijke privilege verleend om in hun bisdom ook een heilige deur aan te wijzen en plechtig te openen. Een dergelijke heilige deur zal doorgaans in de kathedraal zijn, maar een bisschop kan ook deuren in andere belangrijke kerken of heiligdommen aanwijzen.

heiligedeur-nicolaasbasiliek

De heilige deur van de Sint Nicolaasbasiliek in Amsterdam vlak voor de opening ervan door hulpbisschop Van Burgsteden (foto: Bisdom Haarlem-Amsterdam)

Het stimuleren van plechtigheden en activiteiten in de bisdommen past niet alleen in de lijn van paus Franciscus om minder de nadruk te leggen op het Vaticaan als centrum van de Kerk, maar vermindert ook de druk van grote aantallen pelgrims naar  Rome, iets waar onbedoeld angst voor terroristische aanslagen vermoedelijk eveneens aan zal bijdragen.

Heilig Jaar

De viering van een Heilig Jaar gaat terug tot het Joodse jubeljaar, zoals dat al in de bijbel beschreven wordt. Vanaf de late middeleeuwen werd een Heilig Jaar eerst elke 50, en sinds 1470 elke 25 jaar gehouden, zodat elke generatie gelovigen het tenminste eenmaal kan meemaken. Wie aan de bijbehorende verplichtingen voldoet kan tijdens een Heilig Jaar een  volle(dige) aflaat verkrijgen, dat wil zeggen kwijtschelding van alle straffen voor begane zonden.

Naast deze gewone Heilige Jaren, is er ook tweemaal een buitengewoon Heilig Jaar gehouden. Eerst in 1933 toen herdacht werd dat 1900 jaar geleden de kruisdood van Jezus plaatsvond, en in 1983, toen dat 1950 jaar geleden was en de toenmalige paus Johannes Paulus II het als Heilig Jaar van de Verlossing had uitgeroepen.

Het huidige Heilig Jaar 2016 valt dus zowel buiten het ritme van de gewone, als van de buitengewone Heilige Jaren tot nu toe. Het past daarmee bij het enigszins gehaaste karakter dat menig besluit van paus Franciscus lijkt te kenmerken: van het ijlings weer terugdraaien van paramenten die Benedictus XVI ingebruik had genomen, tot de snelheid waarmee de curiehervorming en de familiesynode werden ingezet.

Afsluiting

Het Heilig Jaar van Barmhartigheid zal op 20 november 2016, het hoogfeest van Christus Koning van het Heelal, weer worden afgesloten met de plechtige sluiting van de Heilige Deuren in Rome en in de bisdommen elders in de wereld.

—–

Staatsiestola keert terug tijdens Urbi et Orbi

Traditiegetrouw kijken we weer even terug op de pauselijke gewaden tijdens het Urbi et Orbi, deze keer zowel tijdens de afgelopen Kerst, als tijdens Pasen eerder dit jaar.

Al onder de vorige paus Benedictus XVI begon een merkwaardige wisselvalligheid in de wijze waarop de paus gekleed ging tijdens het Urbi et Orbi.

Deze Kerst bleek dat paus Franciscus, net als met Pasen, weer een pauselijke staatsiestola te zijn gaan dragen, waarmee een wat meer consistente lijn lijkt te zijn ingezet.

Kerstmis 2015

Tijdens het Urbi et Orbi van afgelopen Kerst droeg paus Franciscus tijdens het uitspreken van de plechtige zegen de pauselijke staatsiestola in het klassieke brede model van rood fluweel met versieringen in barokke stijl. Deze stola is vooral bekend omdat hij door al zijn voorgangers werd gedragen toen zij na hun uitverkiezing tot paus voor het eerst op het balkon van de Sint Pieter verschenen.

urbi-kerst2015

Paus Franciscus spreekt de zegen Urbi et Orbi uit – Kerstmis 2015

Ook vorig jaar, tijdens het Urbi et Orbi van het Kerstfeest 2014 droeg Franciscus deze zelfde rijkversierde pauselijke staatsiestola.

Pasen 2015

Afgelopen Pasen liet paus Franciscus zich eveneens weer een staatsiestola omhangen, zij het geen rode, maar een witte. Het in de paastijd dragen van een witte stola (en bijbehorende witte koorkledij)  was in onbruik geraakt, maar werd in 2008 door paus Benedictus XVI weer opnieuw ingevoerd. Het is een van de weinige rituele “vernieuwingen” van Benedictus die door de huidige paus niet zijn teruggedraaid.

urbi-pasen2015

Paus Franciscus geeft de zegen Urbi et Orbi – Pasen 2015

Vorig jaar, 2014, droeg paus Franciscus tijdens het Urbi et Orbi nog een eenvoudige witte stola zonder enige versiering, die zich daarmee niet onderscheidde van de algemeen gangbare stola’s zoals alle priesters en bisschoppen die tijdens liturgische vieringen dragen.

De daaraan voorafgaande Urbi et Orbi van Kerst 2013 droeg de paus eenzelfde eenvoudige, onversierde stola, maar dan in het rood. Daarmee leek het er even op dat Franciscus voor het uitspreken van deze plechtige zegen afstand had gedaan van nagenoeg alle uiterlijke vormen die specifiek aan het pausschap verbonden waren.

Terugkeer

Nu lijkt paus Franciscus c.q. zijn ceremoniemeester daar toch weer op te zijn teruggekomen, door al tijdens drie gelegenheden van het Urbi et Orbi op rij weer een specifiek pauselijke staatsiestola te hebben gedragen.

Het blijft echter opmerkelijk, om niet te zeggen verbazend dat men ten Vaticane zo wispelturig met de keuze van deze paramenten is omgegaan. Dat de paus nu weer een staatsiestola draagt, geeft echter hoop dat dit wat meer consistent zal worden voortgezet.

 

  • Volgende keer wat meer over de achtergronden van het Heilig Jaar.

Kerstmis 2014 ten Vaticane

Traditiegetrouw hier weer even enkele opvallende dingen die met Kerstmis in Rome te zien waren. Naast een opzienbarende kersttoespraak voor de leden van de Curie, ging er ook deze keer weer verwarrende signalen uit van de manier waarop paus Franciscus bij het Urbi et Orbi verscheen.

Urbi et Orbi

Vooor de zegen Urbi et Orbi en de voorafgaande toespraak verscheen paus Franciscus als gebruikelijk in de witte soutane op het balkon van de Sint-Pieter. Er waren geen kerstwensen in 60 talen, enkel in het Italiaans.

Wat echter vooral opviel was dat Franciscus tijdens het uitspreken van de eigenlijke zegen de traditionele pauselijke staatsiestola omgehangen kreeg, het brede en rijkversierde exemplaar waarmee al sinds de 19e eeuw de pausen direct na hun uitverkiezing op het balkon van de Sint-Pieter verschijnen:

Paus Franciscus tijdens het uitspreken van de zegen Urbi et Orbi met Kerst 2014

Paus Franciscus tijdens het uitspreken van de zegen Urbi et Orbi met Kerst 2014

Paus Benedictus XVI droeg deze staatsiestola met regelmaaat, maar de huidige paus heeft hem na zijn eerste balkonscene niet meer gedragen, net zo min als de bijbehorende pauselijke koorkledij. Tijdens Franciscus’ eerste Urbi et Orbi met Pasen 2013 droeg hij een veel soberder uitgevoerde staatsiestola. Met Kerst 2013 en Pasen 2014 droeg de Paus vervolgens een gewone liturgische stola (in rood, resp. wit) die voor paus Paulus VI gemaakt was en afgezien van een kruis geen enkele versiering heeft:

Paus Franciscus na het uitspreken van de zegen Urbi et Orbi met Kerst 2013

Paus Franciscus na het uitspreken van de zegen Urbi et Orbi met Kerst 2013

Deze twee voorgaande keren was de stola dermate sober, dat hij in niets meer verschilde van een reguliere liturgische stola, zoals alle priesters en bisschoppen die onder het kazuifel (behoren te) dragen. Paus Franciscus leek daarmee dan ook afstand te hebben genomen van nagenoeg alle specifiek pauselijke paramenten en kledingstukken.

Wat Franciscus en/of zijn ceremoniemeester bewogen heeft om nu weer terug te grijpen op de traditionele staatsiestola, waardoor nu weer meer de pauselijke waardigheid wordt onderstreept, is niet bekend. In elk geval blijkt er na jaren van wisselingen en veranderingen nog steeds geen enkele consistentie in te zitten.

Kersttoespraak

Veel meer ophef dan deze waarschijnlijk door slechts weinig mensen waargenomen details veroorzaakte Franciscus’ kersttoespraak voor de leden van de Romeinse Curie op 22 december. Daarin noemde hij 15 kwalen en gebreken op waaraan de Curie zou lijden, waaronder het gevoel onmisbaar en onsterfelijk te zijn, roddel, rivaliteit, onverschilligheid, “spirituele Alzheimer” en “existentiële schizofrenie”. Dergelijk zware kritiek is zeer ongewoon en deze toespraak kreeg dan ook direct wereldwijd media-aandacht, in Nederland kwam het onder meer groot op de voorpagina’s van NRC Handelsblad en De Volkskrant.

Hoezeer deze uitspraken door menigeen binnen en buiten de Kerk ook toegejuichd worden, het is zeer de vraag of dergelijke kritiek niet contraproductief is. Paus Francsicus zal immers nog jarenlang op de medewerking van de leden van de Curie zijn aangewezen en dan is het op z’n zachtst gezegd niet heel handig, en eigenlijk ook niet heel erg fatsoenlijk, om hen publiekelijk op deze wijze de mantel uit te vegen. Het onconventionele optreden van paus Franciscus is waarschijnlijk velen toch al tegen de borst gestoten en naar verluid heeft de Paus deze toespraak ook mede geschreven als uiting van frustratie over de tegenwerking die hij binnen de Curie ervaart.

.

Zie ook
– Gerry van der List in Elsevier: Ramkoers van paus maakt hem wel populair, maar is niet effectief
– Pastoor Mennen over paus Franciscus: Een merkwaardige figuur
– Observatrix over paus Franciscus: Paus Franciscus raast er weer op los

.

Paus Franciscus draait ook het pallium van Benedictus terug

Tijdens liturgievieringen in de afgelopen maanden is gebleken dat paus Franciscus opnieuw een door zijn voorganger Benedictus ingevoerd pauselijk symbool heeft teruggedraaid.

In dit geval gaat het om het pallium, een witte wollen band die tijdens de liturgie over de schouders gedragen wordt. Sinds het hoogfeest van St. Petrus en Paulus op 29 juni jongstleden draagt paus Franciscus het pallium weer in de oude vorm met zwarte kruisjes, in plaats van met rode kruisjes zoals onder paus Benedictus:

Paus Franciscus met het oude pallium zoals door hem weer in gebruik genomen, 26 juli 2014

Paus Franciscus met het oude pallium zoals door hem weer in gebruik genomen, 26 juli 2014

Het pallium is een band van witte wol voorzien van zes zwarte kruisjes en een zwart uiteinde, die tijdens liturgische plechtigheden door aartsbisschoppen rondom de hals wordt gedragen. Het symboliseert al sinds onheugelijke tijden de verbondenheid van de aartsbisschoppen met de paus, die het pallium dan ook in dezelfde vorm als dat van de aartsbisschoppen droeg.

Het pallium van 2005

Sinds de inhuldiging van paus Benedictus XVI in 2005 werd dit traditionele pallium echter vervangen door een exemplaar dat overeenkwam met de vorm zoals die in het eerste millennium gebruikelijk was en bovendien overeenkomt met het omophorion zoals dat bij de Oosterse Kerken in gebruik is:

Paus Benedictus XVI met het pauselijke pallium uit 2005

Paus Benedictus XVI met het pauselijke pallium uit 2005

Dit nieuwe pallium was een brede, over de schouders gedrapeerde strook stof met vijf rode kruisjes, waarvan voor en achter over de linkerschouder twee lange stroken met een rechthoekig zwart uiteinde afhangen. Hoewel dit een meer oorspronkelijke vorm was, bleek hij tijdens de liturgische plechtigheden niet heel handig en bovendien niet heel goed te passen bij moderne kazuifels.

Het pallium van 2008

Waarschijnlijk om die praktische redenen werd dit pallium met ingang van het hoogfeest van Petrus en Paulus op 29 juni 2008 alweer vervangen, ditmaal door een pallium die het midden houdt tussen de vorm uit 2005 en de oude vorm zoals die nog steeds voor aartsbisschoppen geldt: een ronde band rondom de hals met in het midden over rug en borst een afhangende strook met zwart uiteinde, maar dan voor de paus voorzien van rode in plaats van zwarte kruisjes:

Paus Benedictus XVI met het pauselijke pallium uit 2008 tijdens de WereldJongerenDagen in juli 2008

Paus Benedictus XVI met het pauselijke pallium uit 2008 tijdens de WereldJongerenDagen in juli 2008

Specifiek pauselijk

Met deze nieuwe, enkel door de paus gedragen vorm, ontstond een pauselijk pallium. Dit paste in de lijn die paus Benedictus sinds zijn uitverkiezing in 2005 inzette en waarbij hij een reeks van traditionele en specifiek pauselijke gewaden en paramenten opnieuw in gebruik nam. Deze veranderingen zijn uitgebreid besproken op deze weblog.

Met deze gewaden, zoals de pauselijke koorkledij, maar ook het weer in gebruik nemen van de pauselijke troonzetel, leek Benedictus zijn ambt weer meer waardigheid en nadruk te willen geven. Tegelijk ging dit in tegen de opvatting van Tweede Vaticaans Concilie, waarbij de paus veel meer als een primus inter pares van de bisschoppen werd gezien.

De veranderingen onder Benedictus XVI zijn dan ook altijd enigszins raadselachtig gebleven (een enkeling suggereert dat Benedictus de traditionele gewaden vooral zou hebben gedragen op aandringen van zijn invloedrijke secretaris Georg Gänswein en om de aanhangers van de Tridentijnse liturgie te behagen).

Terugdraaien

Paus Franciscus begon direct na zijn aantreden de veranderingen van zijn voorganger terug te draaien door de specifiek pauselijke gewaden en attributen weer af te schaffen. Zo verdwenen de koorkledij, de troonzetel, de rijkversierde mijters en kazuifels weer in de pauselijke sacristie.

Dat iemand als paus Franciscus zich niet prettig voelt in de overdadige en zware barokke paramenten die Benedictus soms droeg is goed voorstelbaar. Toch lijkt zijn voorkeur voor eenvoud en soberheid hier niet de enige reden voor te zijn, want dan had hij niet ook de nieuwe vorm van het pallium hoeven terugdraaien. De rode in plaats van zwarte kruisjes zijn in dat opzicht om het even.

Het gaat paus Franciscus kennelijk net zo goed gaat om de symbolische betekenis. Hij ziet zichzelf als een bisschop zoals andere bisschoppen en niet als een universele opperherder, zoals Benedictus XVI zich presenteerde. Franciscus sluit hiermee aan bij de voorgangers van Benedictus en qua aankleding ziet hij er nu ook weer net zo uit als bijvoorbeeld de heilige paus Johannes Paulus II:

Paus Johannes Paulus II in 1997

Paus Johannes Paulus II in 1997

Overhaast

Wat rest is de vraag of het nu wel zo geschikt is om alles wat paus Benedictus heeft ingevoerd zo snel weer terug te draaien. Dit geeft namelijk de indruk alsof dat wat de vorige paus heeft ingevoerd een verkeerde weg was. Door nu ook kleine details als het pallium terug te draaien geeft Franciscus aan dat hij het zowel met de vorm als met de inhoud van Benedictus’ presentatie niet eens is.

Het snelle terugdraaien door Franciscus getuigt mijns inziens niet echt van fijngevoeligheid en respect jegens zijn voorganger, die nota bene nog in leven is. Franciscus had veel van deze dingen ook in een veel langzamer tempo kunnen terugdraaien, desnoods kunnen wachten tot nadat Benedictus overleden is.

Dat hij een andere opvatting over de positie van de paus en de kerk heeft is zijn goed recht, maar alleen al omwille van de geloofwaardigheid zouden dergelijke veranderingen, in goed katholieke traditie, geleidelijker en behoedzamer dienen plaats te vinden. Nog sneller als paus Benedictus de traditionele pauselijke attributen opnieuw invoerde, schaft paus Franciscus ze nu weer af.

.

Naschrift:
Het is gebleken dat paus Johannes Paulus II ook één keer een andere vorm van het pallium heeft gedragen, en wel met Pasen 1999. Dat pallium bestond uit een lange wollen band in Y-vorm, met daarop een aantal rode kruisen:

Paus Johannes Paulus II tijdens Pasen 1999 met een eenmalig door hem gedragen pallium

Paus Johannes Paulus II tijdens Pasen 1999 met een eenmalig door hem gedragen pallium

Pasen 2014: Franciscus laat niets pauselijks van het Urbi et Orbi meer over

Eerder vandaag vierde paus Franciscus het tweede paasfeest van zijn pontificaat. Traditiegetrouw kijk ik hier weer even speciaal naar de uitvoering van de zegen Urbi et Orbi, waar ook dit jaar wederom een verandering ten opzichte van voorgaande keren te zien was.

Net als de eerdere twee keer verscheen de Paus in zijn witte soutane, waaroverheen hij tijdens het uitspreken van de zegen in eigenlijke zin een eenvoudige witte stola zonder enige versiering droeg:

Pasen 2014: Paus Franciscus spreekt de zegen Urbi et Orbi uit

Pasen 2014: Paus Franciscus spreekt de zegen Urbi et Orbi uit

Bij de vorige zegen droeg hij nog een rode stola, die toen bedoeld leek als een meer sobere vervanging van de rijkversierde pauselijke staatsiestola die zijn voorganger paus Benedictus XVI droeg.

Nu het deze keer echter een witte stola was, lijkt het erop dat de stola niet meer aan de staatsiestola refereert, maar gebruikt wordt net zoals priesters en bisschoppen in het algemeen een stola dragen, namelijk eentje die overeenkomt met de liturgische kleur van de betreffende dag, in dit geval dus wit voor het hoogfeest van Pasen.

Kerst 2013: Paus Franciscus spreekt de zegen Urbi et Orbi uit

Kerst 2013: Paus Franciscus spreekt de zegen Urbi et Orbi uit

Tijdens zijn eerste Urbi et Orbi, met Pasen 2013, droeg paus Franciscus een kleinere en wat blekere versie van de brede barokke staatsiestola die zijn voorganger Benedictus XVI droeg, maar zonder de bijbehorende pauselijke koorkledij met onder meer de fluwelen en met wit bont omzoomde schoudermantel:

Paus Franciscus spreekt de zegen Urbi et Orbi uit, Pasen 2013

Paus Franciscus spreekt de zegen Urbi et Orbi uit, Pasen 2013

Met deze nieuwste verandering is er nu feitelijk geen enkel kledingstuk of parament meer over dat het “pauselijke” van de zegen Urbi et Orbi uitdrukt. Afgezien van de witte soutane (met overigens nog altijd een detonerende zwarte pantalon eronder) staat paus Franciscus er nu net zo als elke willekeurige andere priester of bisschop een zegen zou geven.

Waar paus Benedictus XVI nog juist heel nadrukkelijk en opzichtig de speciale en unieke positie van het pausschap wilde benadrukken, heeft de huidige paus dat binnen een jaar in het radicaal tegenovergestelde veranderd.

—-

Sinds zijn eerste Urbi et Orbi met Pasen 2013 spreekt paus Franciscus ook niet meer de paaswensen in ruim 60 verschillende talen uit, iets dat tot dan toe een vast en kenmerkend onderdeel van dit ritueel was.

Wel bedankte de Paus nog voor de bloemen uit Nederland, niet met het legendarische zinnetje in het Nederlands, maar net als de rest van zijn toespraak in het Italiaans.

Ook in deze zin treedt Franciscus dus eerder op als een lokale geestelijke, waarbij bijna elke concrete uitdrukking van mondialiteit ontbreekt.

Kerstmis 2013 en de liturgie onder paus Franciscus

Na zijn keuze in maart van dit jaar, heeft paus Franciscus nu voor het eerst in zijn nieuwe hoedanigheid ook het Kerstfeest gevierd. Zoals het een traditie geworden is, zal ik hier weer even bespreken wat daarbij opvallend was op het gebied van symbolen en rituelen.

De Kerstnachtmis

De Kerstvieringen begonnen gisteravond met de door paus Franciscus opgedragen Nachtmis, die al om 21.30 uur begon. De paus droeg voor deze gelegenheid weer zijn eigen favoriete kazuifel met bijbehorende mijter, die beide in zeer sobere vorm zijn uitgevoerd. Daarbij voerde hij de kruisstaf die we vooral kennen van paus Paulus VI en paus Johannes Paulus II:

Paus Franciscus na afloop van de Kerstnachtmis 2013 (foto:  Tony Gentile - Reuters)

Paus Franciscus na afloop van de Kerstnachtmis 2013 (foto: Tony Gentile/Reuters – klik voor een vergroting)

Compromis

Terugkijkend op hoe onder de nieuwe paus de liturgievieringen zijn uitgevoerd, zien we dat er duidelijk sprake is van een compromis: de aankleding van het altaar is gebleven zoals die onder paus Benedictus XVI weer opnieuw werd ingevoerd, dat wil zeggen in barokke stijl met zeven grote kandelaars en een centraal geplaatst crucifix.

De kleding van de paus zelf is daarentegen drastisch versoberd: Franciscus draagt zeer eenvoudige kazuifels, bijna zonder enige versiering en in de moderne stijl van na het Concilie. Dit vormt een groot contrast met zijn voorganger, die juist weer overdadig versierde gewaden in klassieke barokke stijl was gaan dragen.

Dit compromis kan worden geïnterpreteerd als dat aan God alle eer en waardigheid toekomst, maar dat de persoon van de paus zich in alle nederigheid opstelt. Dit mag een mooie “oplossing” lijken, maar het is wel de vraag of de uitvoering van de pauselijke liturgie hiermee niet teveel een soort koehandel is geworden.

De zegen Urbi et Orbi

Op Eerste Kerstdag verscheen paus Franciscus op het balkon van de Sint-Pieter voor een toespraak en de traditionele zegen Urbi et Orbi. Deze verliep nagenoeg op dezelfde wijze als bij zijn eerste keer afgelopen Pasen: Franciscus verscheen in louter zijn witte soutane en hield staand achter een lezenaar zijn kersttoespraak. Vervolgens gaf hij de zegen Urbi et Orbi, gevolgd door nog een korte kerstgroet in het Italiaans.

Kerst 2013: Paus Franciscus spreekt de zegen Urbi et Orbi uit

Kerst 2013: Paus Franciscus spreekt de zegen Urbi et Orbi uit

Net als met Pasen ontbraken dus ook nu weer de wensen in 65 talen, zoals zijn voorgangers die pleegden uit te spreken. Na de teleurstelling die het weglaten hiervan met Pasen had opgeroepen, werd er rekening gehouden met de mogelijkheid dat Franciscus deze keer wellicht in een beperkt aantal talen een kerstwens zou uitspreken, maar dat bleek dus niet het geval.

Wat mij persoonlijk betreft ervaar ik dat als een behoorlijk gemis. Ook overigens komt deze paus tijdens liturgievieringen op mij niet bepaald inspirerend over. Dat ligt zeker niet aan zijn boodschap, waar ik het inhoudelijk doorgaans geheel mee eens ben, maar vooral aan de manier waarop hij zich presenteert en overkomt.

Zo overdadig als het onder Benedictus XVI soms was, hoeft het ook niet, maar onder Franciscus is het weer naar het andere uiterste doorgeslagen. Op een hoogtijdag als Kerstmis mag de paus best wat feestelijker en plechtiger gekleed gaan dan dat nu het geval was. En dat zou nog niet eens zo heel erg geweest zijn, als hij tijdens de mis ook niet telkens zo bedenkelijk keek en zijn intonatie van de gebeden al niet veel beter was, al schijnt dat te komen door zijn toondoofheid.

Nu staat daar tegenover dat hij buiten de liturgie zeer hartelijk en spontaan overkomt en hij zonder meer een oprechte betrokkenheid met mensen heeft, wat voor de Kerk als geheel als een verfrissende wind wordt ervaren. Niet voor niets werd paus Franciscus onlangs door het Amerikaanse magazine TIME uitgeroepen tot Persoon van het Jaar.

De pauselijke staatsiestola

Terugkomend op de zegen Urbi et Orbi was er dit jaar nog een kleine ceremoniële verandering te zien. Nadat Franciscus al direct na zijn verkiezing, besloot om de pauselijke koorkledij niet meer te dragen, lijkt hij nu ook afstand te hebben gedaan van de pauselijke staatsiestola. Dat is een rode, met gouddraad versierde stola, die de paus draagt bij plechtige gelegenheden, zoals bijvoorbeeld het Urbi et Orbi. Franciscus liet zich deze stola met Pasen nog wel omhangen, maar nu met Kerst was het slechts een geheel effen rode stola, zoals die algemeen tijdens de liturgie gebruikt wordt (zie foto hierboven).

Afgezien van de witte toog en het pallium, heeft paus Franciscus hiermee inmiddels alle specifieke ambtskenmerken van de paus weer afgeschaft, nadat meerdere daarvan door zijn voorganger Benedictus juist weer in ere waren hersteld. Hierdoor verschenen beide pausen met name tijdens de zegen Urbi et Orbi bijna elke keer opnieuw in een andere uitdossing, waardoor ze er cru gezegd wel een ritueel rotzooitje van gemaakt hebben.

Beide pausen lijken niet echt heel goed begrepen te hebben dat onderwerping aan de weg der geleidelijkheid ook een (belangrijke) vorm van nederigheid is.

Tenslotte viel nog op dat het kleed dat bij zulke plechtige gelegenheden altijd van het balkon van de Sint-Pieter afhangt, sinds niet zo heel lang geleden weer het pauselijk wapen vertoont, zij het een stuk kleiner dan bij zijn voorgangers gebruikelijk was en daardoor van grotere afstand nauwelijks goed te onderscheiden.

Paus Franciscus laat paaswensen in 65 talen achterwege

Traditiegetrouw wordt op dit weblog de pauselijke presentatie voor de zegen Urbi et Orbi besproken. In de afgelopen jaren waren daarbij onder Benedictus XVI telkens opmerkelijke veranderingen te zien. De nieuwe paus Franciscus heeft deze keer ook al voor een spraakmakende verandering gezorgd, door niet meer de paaswensen in 65 verschillende talen uit te spreken.

Voor wie de toespraak en de zegen van de paus nog niet gezien heeft, of nogmaals wil zien, hier de door de Vaticaanse televisie verzorgde videoreportage:

Pauselijke kledij

Paus Franciscus verscheen voor zijn toespraak en de zegen eenvoudigweg in de witte soutane, zoals de paus die dagelijks draagt. Alleen tijdens het uitspreken van het Urbi et Orbi kreeg hij een staatsiestola omgehangen, echter niet de brede en rijkversierde die we altijd na een pauskeuze zien, maar een wat kleiner en soberder exemplaar.

Waar paus Benedictus XVI voor zijn toespraak nog op de pompeuze vergulde troonzetel van paus Leo XIII zat, bleef paus Franciscus gewoon achter een eenvoudige klassieke lezenaar staan. Het is jammer dat hij, omwille van enige continuiteit, niet ten minste voor een eenvoudige zetel koos.

Niet alleen was dit een groot contrast met de pontificale verschijning van paus Benedictus XVI met Pasen 2012, ook was dit zelfs nog soberder dan onder Johannes Paulus II, die bij deze gelegenheid nog gekleed ging in (moderne) liturgische gewaden met mijter en kruisstaf.

Paus Franciscus spreekt de zegen Urbi et Orbi uit, Pasen 2013

Paus Franciscus spreekt de zegen Urbi et Orbi uit, Pasen 2013

Paus Benedictus XVI spreekt de zegen Urbi et Orbi uit, Pasen 2012

Paus Benedictus XVI spreekt de zegen Urbi et Orbi uit, Pasen 2012

Dat paus Franciscus niet zou verschijnen in de rijke gewaden waar zijn voorganger de voorkeur aan gaf, lag wel in de lijn der verwachting. Zo droeg hij tijdens de Paaswake (die al om 20.30 uur begon) en de ochtendmis op het Sint-Pietersplein opnieuw zijn eigen eenvoudige mijter en het eveneens sobere bijpassende kazuifel met bruin en gouden strepen, zoals hij die ook tijdens zijn inauguratie droeg. Daarentegen was de aankleding van het altaar en de pauselijke zetel nog wel in de traditionele, door Benedictus heringevoerde vorm.

Paaswensen

Een geheel onverwachte verandering was echter dat paus Franciscus na zijn toespraak geen paaswensen in 65 verschillende talen uitsprak, iets dat sinds paus Johannes Paulus II een vast en geliefd onderdeel van het Urbi et Orbi was geworden. Franciscus wenste alle mensen alleen nog een zalig Pasen in het Italiaans, niet eens in de zeven meestgesproken talen en zelfs niet in zijn moedertaal, het Spaans.

Volgens een bericht van persbureau Reuters was wel de gebruikelijke lijst met de wensen in 65 talen voorbereid, maar heeft de paus er zonder vooraankondiging van af gezien om ze uit te spreken. Volgens een bericht van het VRT Nieuws wilde hij hiermee benadrukken dat hij zich in de eerste plaats bisschop van Rome voelt en daarna pas leider van de wereldkerk.

Deze insteek bleek ook direct na zijn uitverkiezing al en wordt ook wel gezien als iets dat de toenadering tot de Orthodoxe kerken bevordert. Wat zelfs al beantwoord leek te worden met de aanwezigheid van de Orthodoxe patriarch Bartholomeus I bij de inauguratie van paus Franciscus.

Uitersten

Onder Benedictus XVI was het Urbi et Orbi wellicht wat al te pontificaal geworden, nu lijkt het naar het andere uiterste door te slaan. Dit werd nog eens versterkt door het feit dat paus Franciscus de Latijnse tekst van de zegen op een nogal vlakke en weinig geinspireerde toon uitspreekt. Volgens zijn woordvoerder komt dat echter omdat hij toondoof is.

Voorgaande pausen gaven de zegen Urbi et Orbi nog op de kenmerkende zingende manier, waarvan de eerste en enige Urbi et Orbi van paus Johannes Paulus I uit 1978 nog altijd een zeer welluidend voorbeeld is.

Teleurstelling

Dat de paus niet meer in vele talen de paaswens uitsprak, was voor mijzelf en vele anderen een teleurstelling. Het voelde ook als een echt gemis, aangezien ik sinds mijn jeugd niet anders gewend ben dan met Kerst en Pasen de paus in al die talen én in het Nederlands te horen spreken.

Deze paaswensen waren een even simpele als aansprekende uiting van het universele karakter van de Rooms-Katholieke Kerk, waarbij de heilsboodschap verstaanbaar wordt gemaakt voor mensen over de gehele wereld. Het was ook een mooie moderne vorm van hoe met Pinksteren de apostelen al in vele talen en tongen spraken.

Verklaringen

Als een verklaring werd ook wel geopperd dat Franciscus zich nauwelijks prettig zou voelen bij andere talen, en dat hij zou vinden dat het gebruik van alleen het Italiaans de pauselijke ceremonies minder theatraal zou maken.

Daarnaast lijkt het ook dat paus Franciscus de voorkeur gaf aan een uitgebreide rondrit tussen de mensen op het plein, die nu direct na afloop van de misviering en nog voor de zegen plaatsvond. Hij kiest voor een meer fysieke nabijheid bij mensen.

Wellicht dat het Vaticaan nog met een meer eenduidige verklaring komt, maar hopelijk keren de wensen in tenminste enkele wereldtalen weer terug bij het Urbi et Orbi met Kerstmis.

Bloemen uit Nederland

Het Sint-Pietersplein versierd met bloemen uit Nederland

Het Sint-Pietersplein versierd met bloemen uit Nederland

Tenslotte was ook dit jaar het Sint-Pietersplein weer prachtig versierd met bloemen en bloeiende planten uit Nederland. Sinds 1989 bedankte de paus hier elke keer weer speciaal voor met de fameuze woorden “Bedankt voor die bloemen uit Nederland, die ook dit jaar de viering op het Sint Pietersplein opluisteren”. Met het wegvallen van de paaswensen in andere talen, verving paus Franciscus dit zinnetje nog wel door een dankwoord in het Italiaans.


Zie hierover ook het artikel: Pope Francis and English as a Second (or Third) Language, dat een combinatie van redenen geeft
.