Paus Franciscus’ Urbi et Orbi met Pasen

Eerder vandaag sprak paus Franciscus traditiegetrouw de zegen Urbi et Orbi uit, maar vanwege de coronacrisis deze keer in een nagenoeg geheel lege Sint-Pietersbasiliek. Ook de voorafgaande paasmis en de paaswake gisteravond werden in aanwezigheid van slechts een handjevol mensen gevierd.

urbi-pasen2020a

Deze uitzonderlijke gelegenheid is een goed moment om even terug te blikken op het Urbi et Orbi onder paus Franciscus. Onder zijn voorganger Benedictus XVI heb ik deze plechtigheid nauwkeurig gevolgd en beschreven omdat er zich telkens weer merkwaardige veranderingen in de uiterlijkheden van dit ritueel voordeden.

Onder paus Franciscus is een en ander in een wat rustiger vaarwater gekomen, niet in de laatste plaats omdat hij afstand heeft gedaan van de meeste specifiek pauselijke uiterlijkheden, die juist onder Benedictus weer opnieuw in gebruik waren gekomen (zoals de pauselijke koorkledij, de troonzetel en een nieuw pallium).

Het Urbi et Orbi dat paus Franciscus vandaag uitsprak was uitzonderlijk omdat hij dit niet deed vanaf het balkon van de Sint-Pietersbasiliek, maar binnen in de Sint-Pieter, staande voor het centrale altaar, sprekend richting het volledig lege schip van deze kerk en alleen waargenomen door de televisiecamera’s.

urbi-pasen2020b

Wel als gebruikelijk hield de paus een korte toespraak, waarna hij in het Italiaans een Gelukkig Pasen wenste. Het uitspreken van paaswensen in meer dan 60 talen, zoals paus Johannes Paulus II en paus Benedictus XVI dat deden, is door Franciscus direct na zijn aantreden achterwege gelaten.

Vervolgens kondigde de aartspriester van de Sint-Pieter, Angelo kardinaal Comastri, de zegen Urbi et Orbi aan. Paus Franciscus las de tekst van de zegen op vanaf het papier op zijn lezenaar, in plaats van uit een speciaal voorgehouden boek zoals op het balkon altijd gebeurde.

urbi-pasen2020c

Wel kreeg de paus een witte (maar nogal grijs ogende) staatsiestola omgehangen ten teken dat het bij de zegen om een sacramentele handeling gaat. Bij het maken van het zegengebaar nam de paus echter niet zijn pauselijke kruisstaf in handen, zoals bij een bisschoppelijke zegen gebruikelijk is en sinds Paulus VI ook bij de zegen Urbi et Orbi gebeurde.

Afgezien van de bijzondere omstandigheden vanwege de coronacrisis is de wijze waarop paus Franciscus de zegen Urbi et Orbi geeft inmiddels wel consistent geworden. Als we alleen kijken naar de zegen met Pasen, dan zien we dat Franciscus vanaf 2015 steeds dezelfde klassieke witte staatsiestola draagt en geen kruisstaf in handen neemt:

urbi-pasen2015

Met Pasen 2014 droeg Franciscus nog een gewone witte liturgische stola zonder enige versiering en bij zijn allereerste Urbi et Orbi in 2013 een eenvoudiger versierde rode staatsiestola. Voor de Paastijd is echter vanouds een witte staatsiestola gebruikelijk, met Kerst wordt een rode gedragen.

Bij beide feesten draagt paus Franciscus inmiddels een rijkversierd exemplaar dat ook door zijn voorgangers gedragen werd. Dat is een mooie uiting van continuïteit en geeft het ritueel de nodige luister die onder de huidige paus relatief zeldzaam is geworden.

urbi-kerst2014

Paus Franciscus tijdens het uitspreken van de zegen Urbi et Orbi met Kerst 2014

Paus Franciscus geeft buitengewone zegen Urbi et Orbi voor de coronaslachtoffers

Afgelopen vrijdag, 27 maart 2020, heeft paus Franciscus op zeer indrukwekkende en nog niet eerder vertoonde wijze de pauselijke zegen Urbi et Orbi in de vorm van een Eucharistische zegen gegeven. Normaal wordt het Urbi et Orbi alleen met Pasen en Kerstmis uitgesproken en direct nadat een nieuwe Paus is gekozen.

corona-urbi-8

De plechtigheid begon vrijdagavond om 18.00 uur op een geheel verlaten Sint-Pietersplein. Alleen geheel in de verte, achter de hekken waarmee het plein wegens de coronacrisis is afgesloten waren een handjevol toeschouwers en politiewagens zichtbaar. De droefheid van de gelegenheid werd nog eens benadrukt door het vallen van de avond en de regen.

Vlak voor de Sint-Pietersbasiliek waren naast de gebruikelijke overkapping voor openluchtmissen twee bijzondere voorwerpen van devotie opgesteld, namelijk de aan de apostel Lucas toegeschreven icoon Salus Populi Romani, die al in het jaar 593 door de straten van Rome werd gedragen om onheil af te weren, alsmede het mirakelkruis uit de San Marcello al Corso, die tijdens de pestepidemie van 1522 door de eeuwige stad ging.

Evangelielezing en gebed

Paus Franciscus kwam in de regen aanlopen vanaf het Sint-Pietersplein, slechts gekleed in de witte soutane. Bij de plechtigheid werd de Paus geassisteerd door zijn ceremoniemeeser Guido Marini, die eveneens heel sober alleen een geheel zwarte soutane droeg.

corona-urbi-1

Vervolgens was er een gezongen evangelielezing (Markus 4:35-41 over de leerlingen van Jezus die bang zijn als ze met hun boot in een storm belanden) waarover paus Franciscus een overweging hield – de volledige tekst in het Engels is op de website van het Vaticaan na te lezen.

Daarna liep de Paus naar de Maria-icoon voor een kort stil gebed onderwijl een Maria-antifoon werd gezongen. Aansluitend stond hij stil voor een gebed bij het kruisbeeld (achteraf bleek dit beeld door de regen grote schade te hebben opgelopen).

corona-urbi-2

Hierna ging de Paus het voorportaal van de Sint-Pieter binnen, waar hij een eenvoudige witte koorkap omkreeg. Vanuit de Sacramentskapel van de basiliek werd een fraaie klassieke monstrans met het Allerheiligste binnengedragen en op een tijdelijk altaar geplaatst.

Gezeten in een stoel verbleef paus Franciscus eerst een tijdlang in stille aanbidding van het Sacrament, waarna enkele aanwezige geestelijken (wegens het risico op coronabesmetting op veilige afstand van elkaar) een smeekgebed reciteerden.

corona-urbi-5

Volle aflaat

Nadat paus Franciscus een schoudervelum omgehangen had gekregen om de monstrans op eerbiedige wijze in handen te kunnen nemen, kondigde de aartspriester van de Sint-Pieter het Urbi et Orbi aan, zeggende dat aan iedereen die deze zegen via radio, televisie of andere communicatiemiddelen ontvangt een volle aflaat verkrijgt.

Een volle aflaat betekent kwijtschelding van alle tijdelijke straffen voor begane zonden, waarvan de schuld reeds vergeven is door het kruisoffer van Jezus Christus. Dat betekent dat de ziel van de gelovige die een dergelijke aflaat heeft verkregen na overlijden direct naar de hemel gaat.

Voorwaarden voor deze aflaat zijn dat de gelovige binnen 20 dagen voor of na de zegen moet biechten, ter communie gaan, de zonde afzweren en bidden voor de intenties van de Paus. Omdat vanwege het coronagevaar direct contact vermeden moet worden, had de Apostolische Penitentiarie al op 20 maart de regels voor de biecht versoepeld.

Eucharistische zegen

Met de monstrans in handen liep paus Franciscus naar de grote deuropening van de Sint-Pieter om het Allerheiligste aan de stad (Urbi) en de wereld (Orbi) te tonen. Onderwijl vermengde het klokgelui van de Sint-Pieter zich op dramatische wijze met de sirenes van hulpdiensten in de stad.

corona-urbi-6

Op de televisiebeelden was goed het rijke goudborduursel van een stralenkrans met daarin het Christusmonogram IHS (Iesus Hominum Salvator voor Jezus Redder der Mensen) op de achterzijde van het schoudervelum te zien – niet alleen een verwijzing naar Christus’ tegenwoordigheid in het Heilig Sacrament, maar ook het embleem van de Jezuïetenorde waar paus Franciscus toe behoort.

Na de monstrans met het Allerheiligste in drie richtingen te hebben getoond maakte hij er wederom in drie richtingen het kruisteken mee, zoals normaliter een Eucharistische zegen wordt gegeven. Deze keer was het tegelijk een Urbi et Orbi, maar zonder woorden in eerbiedige stilte, waardoor nog sterker uitkwam dat het niet de Paus, maar Christus zelf was die de zegen gaf.

corona-urbi-7

Links:
– NPOstart: Urbi et Orbi Extra (gehele uitzending)
– Kerknet.be: Paus tijdens Urbi et Orbi: We zitten allen in hetzelfde schuitje
– Antoine Bodar: Drama in duisternis
– Where Peter Is: Urbi et Orbi: Meeting the real Pope Francis

Opening van het Heilig Jaar van Barmhartigheid

Onlangs heeft paus Franciscus op plechtige wijze het Heilig Jaar van Barmhartigheid geopend. Hierbij worden de gelovigen opgeroepen om tot inkeer te komen en de grenzeloze barmhartigheid van God te ervaren.

Enkele bijzonderheden van dit Heilig Jaar zijn de heiligverklaring van Moeder Teresa, de WereldJongerenDagen in Krakau en de toestemming die paus Franciscus aan alle priesters heeft gegeven om vrouwen die een abortus hebben ondergaan te vergeven. Daarnaast zullen op lokaal niveau in de bisdommen ook een reeks van activiteiten plaatsvinden.

Opening van de Heilige Deuren

Het Heilig Jaar van Barmhartigheid begon met de  opening van de Heilige Deur in de Sint Pietersbasiliek. Dit gebeurde officieel op 8 december, het hoogfeest van Maria’s Onbevlekte Ontvangenis, tevens de dag dat 50 jaar geleden het Tweede Vaticaans Concilie werd afgesloten.

Geheel onverwacht opende paus Franciscus echter al op 29 november, tijdens zijn bezoek aan de Centraal Afrikaanse Republiek, de heilige deur in de kathedraal van Bangui (waarbij hij opmerkelijk genoeg in het Frans sprak). Aangezien dit tijdens de Adventsperiode viel, was de paus hierbij gekleed in een paarse koorkap met een eenvoudige versiering:

heiligedeur-bangui2015

Paus Franciscus na de opening van de heilige deur in de kathedraal van Bangui in de Centraal Afrikaanse Republiek

Bij de opening van de Heilige Deur in de Sint-Pieter op 8 december, hoogfeest van Maria’s Onbevlekte Ontvangenis en zodoende wit als liturgische kleur, was de paus gekleed in een koorkap van gebroken wit met keltisch aandoende versiering, die ooit voor paus Johannes Paulus II vervaardigd en ook door paus Beneductus XVI regelmatig gedragen was. Franciscus droeg een bijpassende mijter en voerde de zilveren pauselijke staf van Paulus VI. Na hem ging ook emeritus-paus Benedictus de Heilige Deur door:

 

Het vorige Heilig Jaar vond plaats in het jaar 2000 en werd op kerstavond, 24 december 1999, geopend door de heilige paus Johannes Paulus II. Deze droeg een speciaal voor die gelegenheid vervaardigde koorkap die glinsterde in alle kleuren van de regenboog – het deed denken aan de kostbare veelkleurige mantel van Jozef en dermate opvallend, om niet te zeggen extravagant, dat het niet alleen ongekend mediageniek was, maar ook kritiek opriep:

jp2-heiligedeur2000

Paus Johannes Paulus II knielt na het openen van de Heilige Deur in de Sint Pieter, 24 december 1999

Heilige Deuren

Officieel zijn er slechts 8 permanente Heilige Deuren: van oudsher in de 4 pauselijke aartsbasilieken in Rome en daarnaast nog in Santiago de Compostela (sinds 1178), in de kapel van de pauselijke universiteit Santo Tomas in Manila (sinds 2010), in het heiligdom van de pastoor van Ars (sinds 2007) en in de OLVrouwe-kathedraal in Quebec (sinds 2013).

Voor het huidige Heilig Jaar van Barmhartigheid heeft paus Franciscus echter in de pauselijke bul Misericordiae Vultus aan alle bisscoppen het tijdelijke privilege verleend om in hun bisdom ook een heilige deur aan te wijzen en plechtig te openen. Een dergelijke heilige deur zal doorgaans in de kathedraal zijn, maar een bisschop kan ook deuren in andere belangrijke kerken of heiligdommen aanwijzen.

heiligedeur-nicolaasbasiliek

De heilige deur van de Sint Nicolaasbasiliek in Amsterdam vlak voor de opening ervan door hulpbisschop Van Burgsteden (foto: Bisdom Haarlem-Amsterdam)

Het stimuleren van plechtigheden en activiteiten in de bisdommen past niet alleen in de lijn van paus Franciscus om minder de nadruk te leggen op het Vaticaan als centrum van de Kerk, maar vermindert ook de druk van grote aantallen pelgrims naar  Rome, iets waar onbedoeld angst voor terroristische aanslagen vermoedelijk eveneens aan zal bijdragen.

Heilig Jaar

De viering van een Heilig Jaar gaat terug tot het Joodse jubeljaar, zoals dat al in de bijbel beschreven wordt. Vanaf de late middeleeuwen werd een Heilig Jaar eerst elke 50, en sinds 1470 elke 25 jaar gehouden, zodat elke generatie gelovigen het tenminste eenmaal kan meemaken. Wie aan de bijbehorende verplichtingen voldoet kan tijdens een Heilig Jaar een  volle(dige) aflaat verkrijgen, dat wil zeggen kwijtschelding van alle straffen voor begane zonden.

Naast deze gewone Heilige Jaren, is er ook tweemaal een buitengewoon Heilig Jaar gehouden. Eerst in 1933 toen herdacht werd dat 1900 jaar geleden de kruisdood van Jezus plaatsvond, en in 1983, toen dat 1950 jaar geleden was en de toenmalige paus Johannes Paulus II het als Heilig Jaar van de Verlossing had uitgeroepen.

Het huidige Heilig Jaar 2016 valt dus zowel buiten het ritme van de gewone, als van de buitengewone Heilige Jaren tot nu toe. Het past daarmee bij het enigszins gehaaste karakter dat menig besluit van paus Franciscus lijkt te kenmerken: van het ijlings weer terugdraaien van paramenten die Benedictus XVI ingebruik had genomen, tot de snelheid waarmee de curiehervorming en de familiesynode werden ingezet.

Afsluiting

Het Heilig Jaar van Barmhartigheid zal op 20 november 2016, het hoogfeest van Christus Koning van het Heelal, weer worden afgesloten met de plechtige sluiting van de Heilige Deuren in Rome en in de bisdommen elders in de wereld.

—–

Staatsiestola keert terug tijdens Urbi et Orbi

Traditiegetrouw kijken we weer even terug op de pauselijke gewaden tijdens het Urbi et Orbi, deze keer zowel tijdens de afgelopen Kerst, als tijdens Pasen eerder dit jaar.

Al onder de vorige paus Benedictus XVI begon een merkwaardige wisselvalligheid in de wijze waarop de paus gekleed ging tijdens het Urbi et Orbi.

Deze Kerst bleek dat paus Franciscus, net als met Pasen, weer een pauselijke staatsiestola te zijn gaan dragen, waarmee een wat meer consistente lijn lijkt te zijn ingezet.

Kerstmis 2015

Tijdens het Urbi et Orbi van afgelopen Kerst droeg paus Franciscus tijdens het uitspreken van de plechtige zegen de pauselijke staatsiestola in het klassieke brede model van rood fluweel met versieringen in barokke stijl. Deze stola is vooral bekend omdat hij door al zijn voorgangers werd gedragen toen zij na hun uitverkiezing tot paus voor het eerst op het balkon van de Sint Pieter verschenen.

urbi-kerst2015

Paus Franciscus spreekt de zegen Urbi et Orbi uit – Kerstmis 2015

Ook vorig jaar, tijdens het Urbi et Orbi van het Kerstfeest 2014 droeg Franciscus deze zelfde rijkversierde pauselijke staatsiestola.

Pasen 2015

Afgelopen Pasen liet paus Franciscus zich eveneens weer een staatsiestola omhangen, zij het geen rode, maar een witte. Het in de paastijd dragen van een witte stola (en bijbehorende witte koorkledij)  was in onbruik geraakt, maar werd in 2008 door paus Benedictus XVI weer opnieuw ingevoerd. Het is een van de weinige rituele “vernieuwingen” van Benedictus die door de huidige paus niet zijn teruggedraaid.

urbi-pasen2015

Paus Franciscus geeft de zegen Urbi et Orbi – Pasen 2015

Vorig jaar, 2014, droeg paus Franciscus tijdens het Urbi et Orbi nog een eenvoudige witte stola zonder enige versiering, die zich daarmee niet onderscheidde van de algemeen gangbare stola’s zoals alle priesters en bisschoppen die tijdens liturgische vieringen dragen.

De daaraan voorafgaande Urbi et Orbi van Kerst 2013 droeg de paus eenzelfde eenvoudige, onversierde stola, maar dan in het rood. Daarmee leek het er even op dat Franciscus voor het uitspreken van deze plechtige zegen afstand had gedaan van nagenoeg alle uiterlijke vormen die specifiek aan het pausschap verbonden waren.

Terugkeer

Nu lijkt paus Franciscus c.q. zijn ceremoniemeester daar toch weer op te zijn teruggekomen, door al tijdens drie gelegenheden van het Urbi et Orbi op rij weer een specifiek pauselijke staatsiestola te hebben gedragen.

Het blijft echter opmerkelijk, om niet te zeggen verbazend dat men ten Vaticane zo wispelturig met de keuze van deze paramenten is omgegaan. Dat de paus nu weer een staatsiestola draagt, geeft echter hoop dat dit wat meer consistent zal worden voortgezet.

 

  • Volgende keer wat meer over de achtergronden van het Heilig Jaar.

Kerstmis 2014 ten Vaticane

Traditiegetrouw hier weer even enkele opvallende dingen die met Kerstmis in Rome te zien waren. Naast een opzienbarende kersttoespraak voor de leden van de Curie, ging er ook deze keer weer verwarrende signalen uit van de manier waarop paus Franciscus bij het Urbi et Orbi verscheen.

Urbi et Orbi

Vooor de zegen Urbi et Orbi en de voorafgaande toespraak verscheen paus Franciscus als gebruikelijk in de witte soutane op het balkon van de Sint-Pieter. Er waren geen kerstwensen in 60 talen, enkel in het Italiaans.

Wat echter vooral opviel was dat Franciscus tijdens het uitspreken van de eigenlijke zegen de traditionele pauselijke staatsiestola omgehangen kreeg, het brede en rijkversierde exemplaar waarmee al sinds de 19e eeuw de pausen direct na hun uitverkiezing op het balkon van de Sint-Pieter verschijnen:

Paus Franciscus tijdens het uitspreken van de zegen Urbi et Orbi met Kerst 2014

Paus Franciscus tijdens het uitspreken van de zegen Urbi et Orbi met Kerst 2014

Paus Benedictus XVI droeg deze staatsiestola met regelmaaat, maar de huidige paus heeft hem na zijn eerste balkonscene niet meer gedragen, net zo min als de bijbehorende pauselijke koorkledij. Tijdens Franciscus’ eerste Urbi et Orbi met Pasen 2013 droeg hij een veel soberder uitgevoerde staatsiestola. Met Kerst 2013 en Pasen 2014 droeg de Paus vervolgens een gewone liturgische stola (in rood, resp. wit) die voor paus Paulus VI gemaakt was en afgezien van een kruis geen enkele versiering heeft:

Paus Franciscus na het uitspreken van de zegen Urbi et Orbi met Kerst 2013

Paus Franciscus na het uitspreken van de zegen Urbi et Orbi met Kerst 2013

Deze twee voorgaande keren was de stola dermate sober, dat hij in niets meer verschilde van een reguliere liturgische stola, zoals alle priesters en bisschoppen die onder het kazuifel (behoren te) dragen. Paus Franciscus leek daarmee dan ook afstand te hebben genomen van nagenoeg alle specifiek pauselijke paramenten en kledingstukken.

Wat Franciscus en/of zijn ceremoniemeester bewogen heeft om nu weer terug te grijpen op de traditionele staatsiestola, waardoor nu weer meer de pauselijke waardigheid wordt onderstreept, is niet bekend. In elk geval blijkt er na jaren van wisselingen en veranderingen nog steeds geen enkele consistentie in te zitten.

Kersttoespraak

Veel meer ophef dan deze waarschijnlijk door slechts weinig mensen waargenomen details veroorzaakte Franciscus’ kersttoespraak voor de leden van de Romeinse Curie op 22 december. Daarin noemde hij 15 kwalen en gebreken op waaraan de Curie zou lijden, waaronder het gevoel onmisbaar en onsterfelijk te zijn, roddel, rivaliteit, onverschilligheid, “spirituele Alzheimer” en “existentiële schizofrenie”. Dergelijk zware kritiek is zeer ongewoon en deze toespraak kreeg dan ook direct wereldwijd media-aandacht, in Nederland kwam het onder meer groot op de voorpagina’s van NRC Handelsblad en De Volkskrant.

Hoezeer deze uitspraken door menigeen binnen en buiten de Kerk ook toegejuichd worden, het is zeer de vraag of dergelijke kritiek niet contraproductief is. Paus Francsicus zal immers nog jarenlang op de medewerking van de leden van de Curie zijn aangewezen en dan is het op z’n zachtst gezegd niet heel handig, en eigenlijk ook niet heel erg fatsoenlijk, om hen publiekelijk op deze wijze de mantel uit te vegen. Het onconventionele optreden van paus Franciscus is waarschijnlijk velen toch al tegen de borst gestoten en naar verluid heeft de Paus deze toespraak ook mede geschreven als uiting van frustratie over de tegenwerking die hij binnen de Curie ervaart.

.

Zie ook
– Gerry van der List in Elsevier: Ramkoers van paus maakt hem wel populair, maar is niet effectief
– Pastoor Mennen over paus Franciscus: Een merkwaardige figuur
– Observatrix over paus Franciscus: Paus Franciscus raast er weer op los

.

Paus Franciscus draait ook het pallium van Benedictus terug

Tijdens liturgievieringen in de afgelopen maanden is gebleken dat paus Franciscus opnieuw een door zijn voorganger Benedictus ingevoerd pauselijk symbool heeft teruggedraaid.

In dit geval gaat het om het pallium, een witte wollen band die tijdens de liturgie over de schouders gedragen wordt. Sinds het hoogfeest van St. Petrus en Paulus op 29 juni jongstleden draagt paus Franciscus het pallium weer in de oude vorm met zwarte kruisjes, in plaats van met rode kruisjes zoals onder paus Benedictus:

Paus Franciscus met het oude pallium zoals door hem weer in gebruik genomen, 26 juli 2014

Paus Franciscus met het oude pallium zoals door hem weer in gebruik genomen, 26 juli 2014

Het pallium is een band van witte wol voorzien van zes zwarte kruisjes en een zwart uiteinde, die tijdens liturgische plechtigheden door aartsbisschoppen rondom de hals wordt gedragen. Het symboliseert al sinds onheugelijke tijden de verbondenheid van de aartsbisschoppen met de paus, die het pallium dan ook in dezelfde vorm als dat van de aartsbisschoppen droeg.

Het pallium van 2005

Sinds de inhuldiging van paus Benedictus XVI in 2005 werd dit traditionele pallium echter vervangen door een exemplaar dat overeenkwam met de vorm zoals die in het eerste millennium gebruikelijk was en bovendien overeenkomt met het omophorion zoals dat bij de Oosterse Kerken in gebruik is:

Paus Benedictus XVI met het pauselijke pallium uit 2005

Paus Benedictus XVI met het pauselijke pallium uit 2005

Dit nieuwe pallium was een brede, over de schouders gedrapeerde strook stof met vijf rode kruisjes, waarvan voor en achter over de linkerschouder twee lange stroken met een rechthoekig zwart uiteinde afhangen. Hoewel dit een meer oorspronkelijke vorm was, bleek hij tijdens de liturgische plechtigheden niet heel handig en bovendien niet heel goed te passen bij moderne kazuifels.

Het pallium van 2008

Waarschijnlijk om die praktische redenen werd dit pallium met ingang van het hoogfeest van Petrus en Paulus op 29 juni 2008 alweer vervangen, ditmaal door een pallium die het midden houdt tussen de vorm uit 2005 en de oude vorm zoals die nog steeds voor aartsbisschoppen geldt: een ronde band rondom de hals met in het midden over rug en borst een afhangende strook met zwart uiteinde, maar dan voor de paus voorzien van rode in plaats van zwarte kruisjes:

Paus Benedictus XVI met het pauselijke pallium uit 2008 tijdens de WereldJongerenDagen in juli 2008

Paus Benedictus XVI met het pauselijke pallium uit 2008 tijdens de WereldJongerenDagen in juli 2008

Specifiek pauselijk

Met deze nieuwe, enkel door de paus gedragen vorm, ontstond een pauselijk pallium. Dit paste in de lijn die paus Benedictus sinds zijn uitverkiezing in 2005 inzette en waarbij hij een reeks van traditionele en specifiek pauselijke gewaden en paramenten opnieuw in gebruik nam. Deze veranderingen zijn uitgebreid besproken op deze weblog.

Met deze gewaden, zoals de pauselijke koorkledij, maar ook het weer in gebruik nemen van de pauselijke troonzetel, leek Benedictus zijn ambt weer meer waardigheid en nadruk te willen geven. Tegelijk ging dit in tegen de opvatting van Tweede Vaticaans Concilie, waarbij de paus veel meer als een primus inter pares van de bisschoppen werd gezien.

De veranderingen onder Benedictus XVI zijn dan ook altijd enigszins raadselachtig gebleven (een enkeling suggereert dat Benedictus de traditionele gewaden vooral zou hebben gedragen op aandringen van zijn invloedrijke secretaris Georg Gänswein en om de aanhangers van de Tridentijnse liturgie te behagen).

Terugdraaien

Paus Franciscus begon direct na zijn aantreden de veranderingen van zijn voorganger terug te draaien door de specifiek pauselijke gewaden en attributen weer af te schaffen. Zo verdwenen de koorkledij, de troonzetel, de rijkversierde mijters en kazuifels weer in de pauselijke sacristie.

Dat iemand als paus Franciscus zich niet prettig voelt in de overdadige en zware barokke paramenten die Benedictus soms droeg is goed voorstelbaar. Toch lijkt zijn voorkeur voor eenvoud en soberheid hier niet de enige reden voor te zijn, want dan had hij niet ook de nieuwe vorm van het pallium hoeven terugdraaien. De rode in plaats van zwarte kruisjes zijn in dat opzicht om het even.

Het gaat paus Franciscus kennelijk net zo goed gaat om de symbolische betekenis. Hij ziet zichzelf als een bisschop zoals andere bisschoppen en niet als een universele opperherder, zoals Benedictus XVI zich presenteerde. Franciscus sluit hiermee aan bij de voorgangers van Benedictus en qua aankleding ziet hij er nu ook weer net zo uit als bijvoorbeeld de heilige paus Johannes Paulus II:

Paus Johannes Paulus II in 1997

Paus Johannes Paulus II in 1997

Overhaast

Wat rest is de vraag of het nu wel zo geschikt is om alles wat paus Benedictus heeft ingevoerd zo snel weer terug te draaien. Dit geeft namelijk de indruk alsof dat wat de vorige paus heeft ingevoerd een verkeerde weg was. Door nu ook kleine details als het pallium terug te draaien geeft Franciscus aan dat hij het zowel met de vorm als met de inhoud van Benedictus’ presentatie niet eens is.

Het snelle terugdraaien door Franciscus getuigt mijns inziens niet echt van fijngevoeligheid en respect jegens zijn voorganger, die nota bene nog in leven is. Franciscus had veel van deze dingen ook in een veel langzamer tempo kunnen terugdraaien, desnoods kunnen wachten tot nadat Benedictus overleden is.

Dat hij een andere opvatting over de positie van de paus en de kerk heeft is zijn goed recht, maar alleen al omwille van de geloofwaardigheid zouden dergelijke veranderingen, in goed katholieke traditie, geleidelijker en behoedzamer dienen plaats te vinden. Nog sneller als paus Benedictus de traditionele pauselijke attributen opnieuw invoerde, schaft paus Franciscus ze nu weer af.

.

Naschrift:
Het is gebleken dat paus Johannes Paulus II ook één keer een andere vorm van het pallium heeft gedragen, en wel met Pasen 1999. Dat pallium bestond uit een lange wollen band in Y-vorm, met daarop een aantal rode kruisen:

Paus Johannes Paulus II tijdens Pasen 1999 met een eenmalig door hem gedragen pallium

Paus Johannes Paulus II tijdens Pasen 1999 met een eenmalig door hem gedragen pallium