Paus Franciscus’ opzienbarende interview

Op 19 september publiceerden het Italiaanse tijdschrift van de Jezuïeten, La Civiltà Cattolica, en 15 andere Jezuïetenbladen een zeer omvangrijk interview met paus Franciscus, die zelf ook Jezuïet is.

Een van de opvallendste passages uit het interview is dat de paus zegt dat Rooms-Katholieke Kerk moet vermijden dat onderwerpen als het homohuwelijk, voorbehoedmiddelen en abortus gaan overheersen. De Kerk moet meer uitnodigend zijn, met priesters als begripvolle pastores en geen koude, dogmatische bureaucraten.

Wat betreft de situatie van mensen zoals hertrouwde echtgescheidenen, homokoppels, en vrouwen die een abortus hebben laten verrichten, zegt paus Franciscus dat de Kerk uiteraard het recht heeft om haar eigen mening te hebben over deze zaken, maar ook: “Ik ben niet de persoon om over hem of haar te oordelen. Spirituele inmenging in het persoonlijk leven van de mensen is niet mogelijk”.

Paus Franciscus zegt dat hij bewust nooit veel over abortus, homohuwelijk en anticonceptie heeft gesproken: “Het is niet nodig daar continu over te praten. De kerkelijke leerstellingen, zowel dogmatiek als moraal zijn niet allemaal evenwaardig”. Hij vreest dat met een eenzijdige moraliserende benadering “het hele morele bouwwerk van de kerk als een kaartenhuis in elkaar stort”, waardoor de kerk riskeert dat “de frisheid en de aangename geur van het Evangelie worden verloren”.

De paus blijkt ook geen voorstander van een ‘heilige rest’-kerk, die alleen nog bestaat uit de meest vrome gelovigen. “De kerk is geen kapelletje dat slechts een select groepje personen kan omvatten. We moeten de boezem van de universele kerk niet terugdringen tot een beschermend nestje van onze eigen middelmatigheid”. Hij vervolgt met: “De kerk heeft zich soms laten inkapselen in details en kleine voorschriftjes. Het belangrijkste is nochtans de Blijde Boodschap: Jezus Christus heeft je gered”.

Franciscus zegt dat hij geheel achter de liturgische hervorming van na het Tweede Vaticaans Concilie staat. Een verder toenadering tot traditionalistische katholieken, die de liturgie van vóór het Concilie weer in ere willen herstellen, zit er dus niet in. De vorige paus Benedictus XVI probeerde hier nog wel een compromis in te bereiken, mede door ook zelf weer vele oude pauselijke gewaden opnieuw in gebruik te nemen. Paus Franciscus merkt in dit verband echter scherp op: “Er bestaat een risico van ideologisering van de oude liturgie, van instrumentalisering ervan. En dat is zorgwekkend”.

Het interview

Een Nederlandse vertaling van het gehele interview is (tot 1 november) te lezen op de website van het Vlaamse cultureel-maatschappelijk maandblad Streven.

Een uitvoerige bespreking van het interview door cultuurtheoloog Frank G. Bosman is te vinden op de website Katholiek.nl.

Stilzwijgen

Vanwege de opzienbarende uitspraken die paus Franciscus in dit interview deed, werd het door bijna alle media opgepikt. Des te opvallender is daarom dat er (tot op heden) op de website van uitgerekend het Katholiek Nieuwsblad niets over te vinden is.

De officiële website van de Nederlandse bisschoppenconferentie besteed wel aandacht aan het interview, maar vermeldt daarbij niet de passage over homohuwelijk, euthanasie en abortus. De strekking daarvan wordt alleen indirect onder woorden gebracht onder het kopje Barmhartigheid.

Deze twee voorbeelden laten zien dat de lijn van paus Franciscus in het algemeen en zijn uitspraken in dit interview in het bijzonder voor vele conservatieve katholieken een onaangename verrassing moet zijn.

Terechtwijzing

Decennialang hebben zij zich door Rome gesteund gevoeld in hun verkondiging dat zaken als homoseksualiteit, abortus en euthanasie de wortels van bijna alle kwaad zouden zijn. Nu worden zij hierin door de paus zelf teruggefloten, wat op z’n minst een zeer verwarrende ervaring moet zijn.

Heel concreet veroordeelt paus Franciscus ook nog eens de neiging van sommige conservatieve gelovigen om rechtstreeks in Rome te melden als priesters en zelfs bisschoppen zich niet strikt aan de kerkelijke regels houden: “Het is indrukwekkend te zien hoeveel aangiften van gebrek aan orthodoxie in Rome belanden”.


Update: tamelijk verborgen blijkt er op de website van Katholiek Nieuwsblad toch wel degelijk een commentaar op het pauselijke interview te staan. Zoals andere conservatieve katholieken, benadrukt ook de redacteur van het Katholiek Nieuwsblad dat de paus niets aan de leer van de Kerk heeft veranderd of daaraan wil veranderen.

Dat is juist, maar aan de leer wordt al bijna eeuwenlang niets veranderd. Het zijn daarom juist de beklemtoningen van nu weer eens deze en dan weer eens andere aspecten daarvan, waarin zich de veranderingen in de Kerk voordoen.
.

Paus Benedictus veroordeelt niet alleen homohuwelijk, maar ook kortetermijn-kapitalisme

In zijn boodschap voor de komende Wereldvredesdag, die op 1 januari 2013 plaatsvindt, heeft paus Benedictus XVI onlangs gezegd dat de vrede onder meer bedreigd wordt door economische activiteiten die louter gericht zijn op eigen gewin.

Bij economische handelen zouden mensen volgens de paus ook altijd gericht moeten zijn op duurzaamheid, op toekomstige generaties en op menswaardige arbeidsomstandigheden, zowel lokaal als internationaal.

Dit zijn belangrijke punten, zeker nu vele landen en mensen zoveel last ondervinden van een economische crisis, die vooral te wijten is aan een veel te ver doorgeschoten focus op kortetermijnwinsten.

Helaas gingen nagenoeg alle grote media hieraan voorbij, maar pikten ze uit de behoorlijk lange boodschap wél de zinsnedes waarin het homohuwelijk als een bedreiging voor de vrede zou worden betiteld.

Ook de wat meer progressieve katholieke website van Omroep RKK pikte het punt van het homohuwelijk eruit. Alleen het conservatieve Katholiek Nieuwsblad kopte met: Paus: ‘Ongebreideld kapitalisme is gevaar voor wereldvrede’ – net als het persbureau Reuters, dat zijn bericht voorzag van de titel Pope calls for new economic model, more ethical markets.

Ondanks de hoge actualiteit van de financiële crisis, kwam paus Benedictus eerder vandaag opnieuw terug op de kwestie van seksualiteit en gender. In zijn kersttoespraak voor de Romeinse Curie noemde hij het een gevaar als mensen zich niet meer richten naar hoe zij als man of vrouw geschapen zijn.

Op de sociale media leidde dit wederom tot een stortvloed van ongekende hoon en spot, wat jammer is, aangezien het vraagstuk over in hoeverre mensen zich zouden moeten laten bepalen door hun biologische geslacht wel degelijk een bredere maatschappelijke discussie waard zou zijn.

Wat het Vaticaan hierbij enigszins lijkt te ontgaan, is dat het meer radicale progressieve individualisme ook in westerse landen als Nederland al weer aardig op z’n retour is. Duidelijk is dit te zien aan de opkomst van de zogeheten straatcultuur onder jongeren, waarbij onder meer traditionele, of beter gezegd karikaturale man-vrouw verhoudingen gecultiveerd worden.

Vanuit een al te sterk en eenzijdig mannelijkheidsideaal, gaat ook dat gepaard met nadelen, zoals onder meer intolerantie en vijandigheid richting homo’s en vrouwen. Ook in vele katholieke landen is de machocultuur iets dat net zo goed correctie behoeft. In goed katholieke traditie gaat het dus ook bij dit onderwerp uiteindelijk om een gulden middenweg.
.—

PS: Inmiddels is in Trouw en op de website van Omroep RKK gesignaleerd dat de paus in zijn laatste rede homo’s en het homohuwelijk helemaal niet genoemd heeft. Toch heeft de uitermate tendentieuze berichtgeving in de algemene en de homomedia opnieuw tot een dermate grote ophef geleid, dat er via Facebook een reeds door meer dan 26.000 mensen gesteunde actie kwam om de paus met Pasen geen bloemen uit Nederland meer te sturen.

PPS: lees ook de beschouwing van Jan Dirk Snel over deze rel in De Volkskrant.
.
Zie ook: mijn eerdere log Abortus: woede en ongeloofwaardigheid uit 2010.
.

Abortus: woede en ongeloofwaardigheid

Vorige week was er wederom een onverkwikkelijke rel rond het thema abortus. Aanleiding was een open brief die de kersverse hoofdredacteur van het Katholiek Nieuwsblad, Mariska Orban-De Haas, schreef aan VVD-kamerlid Jeanine Hennis-Plasschaert.

Abortus
De open brief ging over de boze en verontwaardige reactie van Jeanine Hennis, toen zij eind september, samen met alle andere leden van de Eerste en Tweede Kamer, een brief van de hulpbisschop van Roermond, mgr. Everard De Jong, kreeg met het verzoek nog eens na te denken over de financiering van abortusklinieken. Met name het bijgevoegde plastic poppetje in de vorm van een foetus viel om persoonlijke redenen verkeerd bij mevr. Hennis.

Woede
Kon de brief van mgr. De Jong al rekenen op een storm van protest en hoon, de open brief van mevr. Orban leidde binnen de korste keren tot een stortvloed van de meest grove en hatelijke reacties en verwensingen. Op twitter en bij andere internetplatformen zijn zulke spontane uitbarstingen van blinde haat en woede inmiddels een gebruikelijk beeld. Toch vroegen sommigen zich af waar de enorme boosheid over de open brief van mevr. Orban opeens vandaan kwam.

Contraproductief
Jan Dirk Snel analyseert op zijn weblog enige argumenten voor en tegen abortus en constateert dat er kennelijk een groot taboe op een bespreking van deze kwestie rust. Eric van den Berg en enkele anderen constateren dat het zo rechtstreeks op persoonlijke emoties inspelen volstrekt contraproductief werkt. Toch zijn daarmee vermoedelijk nog niet alle oorzaken voor de publieke verontwaardiging gegeven.

Selectief
Bij mij wekte de open brief ook de nodige irritatie en boosheid, net als eerder de brief van mgr. De Jong. Dit vooral omdat nu weer voor de zoveelste keer vanuit de Kerk c.q. katholieke kring de abortuskwestie wordt opgerakeld, terwijl ondertussen over maatschappelijke kwesties die veel actueler zijn wordt gezwegen, of in elk geval niet iets wordt gezegd dat de kranten haalt. Ik denk dat de boosheid van zovele niet-gelovigen misschien wel meer voortkomt uit het maar eindeloos blijven hameren op een kwestie die allang afgedaan is, dan uit het katholieke anti-abortusstandpunt op zich. Het lijkt er immers niet op dat zij heel diep over het abortusvraagstuk hebben nagedacht.

Achterhaald
Eerlijk gezegd zie ik zelf het nut van de abortusdiscussie ook niet meer zo goed. Het standpunt van de Kerk is helder en legitiem, maar de maatschappelijke strijd daarover is gestreden, en verloren. Waarom kan dat vanuit de Kerk niet erkend worden, al was het maar stilzwijgend? Bij andere moderne ontwikkelingen (natuurwetenschap, democratie, evolutie, e.d.) heeft de Kerk zich ook neergelegd of ze zelfs geaccepteerd.
Wat abortus, euthanasie, homohuwelijk e.d. betreft hoeft de Kerk haar leerstellingen niet aan te passen, maar ze kan erkennen dat andere mensen daar inmiddels anders over denken. Maar wanneer de Kerk mensen hierover steeds maar weer de les meent te moeten lezen, dan neemt men haar op een gegeven moment niet meer serieus – get a life zegt men dan tegenwoordig.

Oorzaken
Van het steeds maar weer aan de orde stellen van abortus, euthanasie en homohuwelijk gaat eigenlijk ook een rare gedachtegang uit: alsof dit de wortels van alle kwaad zijn, en dat alles beter wordt, zodra die uitgebannen zijn. Feitelijk is het natuurlijk omgekeerd: met name abortus en euthanasie zijn niet de oorzaken, maar de gevolgen van allerlei ongewenste omstandigheden – dáár zou de discussie over moeten gaan. Waardoor worden mensen tot zulke drastische handelingen, tot misdrijven en tot zonde gedreven? Daar valt heel wat over te zeggen, en dan gaat het over politiek, cultuur en economie, over leef- en werkomstandigheden, over kansen en over uitsluiting – uiterst actueel!

Schrijnend
Van homoseksualiteit, abortus en euthanasie (als moord gezien) wordt gezegd dat het “ten hemel schreiende” zonden zijn. Maar wat er bijna nooit bij verteld wordt is dat er in de Bijbel nog meer van zulke ten hemel schreiende zondes worden genoemd: namelijk het verdrukken van volkeren, onrecht tegen vreemdelingen, weduwen en wezen en het niet voorzien in de levensbehoeften van armen. Die laatsten zijn al een heel stuk meer sociaal-economisch van aard.
Maar daar horen we vanuit de Kerk of kerkelijke kringen zelden iets over, in elk geval niet zodanig dat het de kranten haalt. Kennelijk spreekt de Kerk zich makkelijker en liever uit tegen wat “conservatief rechts” verwerpelijk vindt (homoseksualiteit, abortus e.d.), dan tegen wat “sociaal links” verwerpelijk vindt (verwaarlozing van sociaal zwakkeren).

Geloofwaardigheid
Alleen dit al maken de kerkelijke uitspraken over abortus e.d. nogal ongeloofwaardig en hypocriet. Mensen voelen in de praktijk heel goed aan dat er meer en grotere problemen zijn, maar waar ze vanuit de Kerk niets over horen. Zeker, de Kerk mag en moet verkondigen dat abortus e.d. zware zondes zijn, maar niet als zij bijna verzwijgt dat er ook zware zondes op sociaal-economisch vlak bestaan – en laten nou net die voor een belangrijk deel de oorzaken en omstandigheden leveren voor handelingen als moord, abortus en euthanasie. Wil de Kerk hierover nog geloofwaardig kunnen spreken, dan zal zij moeten beginnen bij de dingen die het dagelijks leven bepalen, niet bij de uitersten van geboorte en dood.
.

Intrinsieke triestheid

.

Afgelopen donderdag werd in de actualiteitenrubriek Netwerk, in de reeks “De eenzame dood”, aandacht besteed aan het intens trieste levensverhaal en de uiteindelijke zelfmoord van de 15-jarige David Isarin. Inleiding en een preview zijn hier te zien op de website van Netwerk en de preview via YouTube alhier:

Wat dit tragische verhaal onder meer laat zien, is hoe het doorgaans zo normale en gangbare proces van contact maken, vriendschap opbouwen en een relatie aangaan, niet voor iedereen even eenvoudig, gemakkelijk en vanzelfsprekend is. Maar ook dat het kiezen voor de ene persoon, tegelijk het afwijzen van de andere betekent. Wij leggen contact met de mensen die leuk, interessant of aantrekkelijk overkomen. Aan wie niet direct een goede eerste indruk maakt, gaan we meestal snel voorbij.

Wrang
Zulke mensen maken dan ook maar weinig kans om vriendschappen op te bouwen of een relatie aan te gaan. Het gemis dat hierdoor ontstaat is niet alleen op zichzelf al schrijnend, maar wordt in de huidige tijd ook nog eens extra ingewreven door de heersende ideologie die romantische liefde en seksueel genot als hoogste waarden cultiveert. 

Aandacht
Zelf zou ik graag zien dat met name de Kerk, vanuit haar evangelische roeping, deze kwestie meer aan de orde stelde en zich het lot aantrok van mensen die lichamelijk, psychisch, sociaal en relationeel buiten de boot vallen. Gelukkig gebeurt dat ook wel, maar ik kan me ook niet aan de indruk onttrekken dat de kerkleiding toch vooral het huwelijk wil hooghouden en bevorderen. Dat is op zich niet verkeerd, maar laat dat dan gebeuren op een wijze die mensen voor wie dat niet is weggelegd niet buitensluit.

Solidariteit
Hetzelfde kan mijns inziens ook gezegd worden over het celibataire priesterschap. Deze omwille van een hoger en groter doel vrijwillig gekozen levensstaat kan immers mede uitgelegd worden als een symbolische vorm van solidariteit met de mensen die onvrijwillig tot een leven zonder al dan niet seksuele relaties gedwongen zijn. Helaas heeft de kerkleiding de laatste jaren sterk de neiging om het priesterschap vooral aan de hand van het huwelijk te definieren, dit om het maar zo ver mogelijk van homofilie verwijderd te houden….

Last
Wat de Kerk als geheel misschien nog niet voldoende doet, kunnen wij zelf in elk geval wel proberen: zoveel mogelijk oog en oor hebben juist voor onze minder aantrekkelijke en makkelijke medemensen. Waarschijnlijk zal echter iedereen wel de ervaring hebben dat dat maar in zeer beperkte mate mogelijk is en dat wij daar allemaal in tekortschieten. Wij kunnen (en willen) ten enenmale niet aan iedereen evenveel tijd en aandacht besteden. Voor wie zich daarvan bewust is, is dit een last die alleen gedragen kan worden in het besef dat uiteindelijk alleen God alle mensen recht kan doen en de volledige vervulling van alle verlangens kan geven.

.

Schaamte en schande na het stemmen

.

Na ongetwijfeld de spannendste verkiezingen sinds lange tijd is vandaag de definitieve uitslag bekend geworden. Het CDA is gehalveerd, de VVD is de grootste partij en de PVV heeft de grootste winst geboekt – een stevige ruk naar (extreem)rechts.

Schaamte
Beschamend dat zovele Nederlanders, zo'n 1,5 miljoen, hebben gemeend op iemand als Geert Wilders te moeten stemmen. Dat ook zovele katholieken in het zuiden van ons land, en ook nog een heel aantal protestantse christenen, op de PVV hebben gestemd is uitermate triest en betreurenswaardig.

Schande
Maar dat vanavond in de uitzending van Netwerk de Tilburgse pastoor Harm Schilder er publiekelijk voor uitkwam geen moeite te hebben om op de PVV te stemmen is gewoonweg een schande. Nota bene een dominee uit Urk was nog zo moedig om van stemmen op de PVV af te raden.

Onheil
De PVV is een opvolger van de NSB en heeft een nationalistisch-socialistisch programma. Dat is onverenigbaar met het Katholicisme en wie dat nu, na het onnoemelijke leed dat door Nazisme, Communisme en de Tweede Wereldoorlog is aangericht, nog niet begrepen heeft….

Zwijgen
Dit is niet alleen gelovigen en priesters, maar ook de bisschoppen aan te rekenen. De halve wereld valt de Katholieke Kerk nog altijd aan op het vermeende zwijgen van paus Pius XII, maar wat doet het huidige leergezag? Zij zwijgen, terwijl hun gelovigen uit domheid en eigenbelang afglijden in bekrompen nationalisme en xenofobie en zich wederom scharen achter wereldlijke demagogen en populisten.

Spreken
Ik heb al vaker betoogd dat het kerkelijke leergezag de bakens hoognodig moet verzetten. Niet meer uit den treure blijven hameren op morele uitersten (abortus, homoseksualiteit, euthanasie), waarmee alleen maar mensen worden afgeschrikt en weggejaagd, maar nu vooral eens gaan spreken over zaken die eveneens en net zo goed van levensbelang zijn: over menswaardigheid in de dagelijkse omgang, bij wonen en werken, bij beloning en bestraffing.

Noodzakelijk
Het is juist de aandacht voor sociale kwesties waarmee de Katholieke Kerk groot geworden is. Vanuit een verkeerd begrepen scheiding van kerk en staat is zij gaan zwijgen, maar zij moet er weer over gaan spreken, willen deze zaken niet wederom een speelbal van seculiere machten met heel wat minder mooie doelstellingen worden!

.

Kerkhistoricus Peter Nissen verlaat de Kerk

.

Vandaag kwam het bericht dat prof.dr. Peter Nissen, hoogleraar kerk- geschiedenis aan de Nijmeegse Universiteit, de Rooms-Katholieke Kerk heeft verlaten en zich "als vriend" heeft aangesloten bij de landelijke Remonstrantse Broederschap en de Doopsgezinde-Remonstrantse Gemeente Nijmegen.

Peter Nissen was lange tijd regelmatig een vaste gast in de media als het ging om het verklaren van gebeurtenissen en ontwikkelingen in de Katholieke Kerk. Hij stond vaak kritisch tegenover Rome en het traditionele hixc3xabrarchische leergezag. Toenemende frustratie daarover schijnt nu ook de reden van zijn overstap te zijn:

"De vernieuwing is in de rooms-katholieke kerk van hogerhand afgeremd en teruggedraaid, de verbeelding is er aan banden gelegd, de Geest wordt er getemd door wet en gezag. Wie hun stem hiertegen verheffen, worden monddood gemaakt of buitengesloten."

Hoewel zijn kritiek op het instituut en de traditionele leer mij soms te ver ging, hoop ik dat hij nog wel commentaar op de ontwikkelingen binnen de RK-Kerk zal kunnen geven. Zijn overstap naar een andere kerk zal dat vermoedelijk wel lastiger maken, aangezien hij nu niet meer "van binnenuit" spreekt.

Ik betreur dat, want hierdoor houden we als katholieken nog minder deskundige sprekers over. Dat hij progressief en kritisch was, is tegenwoordig minder belangrijk dan het feit dat hij op academisch niveau en met kennis van zaken dingen aan een groot publiek kon uitleggen.

Vooral daaraan is een groot gebrek. Ik merk steeds vaker dat mensen de Katholieke Kerk, en eigenlijk alle christenen, als een sekte zien, met een hardvochtige God, een dictatoriale aardse leider en slaafse gelovigen die elk woord van de Bijbel letterlijk nemen. Op dezelfde manier worden trouwens ook moslims weggezet.

Door de vergrijzing is bijna al de hele generatie van de "volkskerk" verdwenen en daarmee ook de kennis van de enorm rijke katholieke cultuur. De gelovigen die nu nog actief zijn weten vaak ook niet heel erg veel meer over het katholicisme en de clerus lijkt in toenemende mate ramen en deuren te willen sluiten. Nu ook nog de weinige overgebleven deskundigen de Kerk verlaten, vrees ik het ergste, althans voor de Nederlandse kerk in de tijd die voor ons ligt…

.

Eenzijdig onderzoek?

Afgelopen dinsdag, 11 mei, stemden de Nederlandse bisschoppenconferentie en de Konferentie Nederlandse Religieuzen in met het voorstel (in pdf) van de commissie Deetman tot het houden van een grootschalig wetenschappelijk onderzoek naar seksueel misbruik in de Rooms-Katholieke Kerk in Nederland sinds 1945.

Nu is het houden van een wetenschappelijk onderzoek naar deze ongewenste praktijken op zich een goede zaak. Toch heb ik mijn twijfels. Ten eerste omdat het onderzoek vermoedelijk meer gevallen van misbruik aan het licht zal brengen, dan waarmee nog iets gedaan zou kunnen worden op strafrechtelijke of disciplinaire manier. Met de huidige stemming waarin vaak geen genade voor daders lijkt te bestaan, zal dat voor menigeen onbevredigend blijven.

Ten tweede vind ik het eenzijdig en tendentieus om alleen de Rooms-Katholieke Kerk aan zo een zwaar en grondig onderzoek te onderwerpen.Door deze focus gaat men o.a. voorbij aan het feit dat ook de RK-Kerk vaak een kind van haar tijd is. Hiërarchische structuren en een zwijgcultuur waarin misstanden verborgen werden gehouden waren kenmerkend voor vroegere periodes.

Deze fenomenen kwamen destijds in de hele samenleving voor, dus ook bij de protestantse kerken, bij de overheid en bij alle mogelijke particuliere ondernemingen en organisaties. Daardoor zijn “wij” in zekere zin allemaal mede-schuldig en niet alleen de katholieke gezagsdragers.

Dit pijnlijke, maar onvermijdelijke inzicht dreigt nu echter weer op voorhand buiten beeld gehouden te worden. Men zegt wel vaak dat de Kerk zo graag haar handen in onschuld wast en de vuile was binnen wil houden, maar de burgerlijke overheid heeft daar minstens zo’n handje van. Denk aan de uiterst moeizame en trage wijze waarop bijvoorbeeld ons slavernijverleden en onze politionele acties in Indonesië erkend werden.

Het was veel evenwichtiger geweest als er een wetenschappelijk onderzoek zou komen naar seksueel misbruik in de gehele samenleving, of in elk geval in meerdere sectoren. Wellicht zou dat te omvangrijk worden, maar voor zo’n heikele kwestie had het mijns inziens wel zuiverder geweest.

Ergens komt dit onderzoek op mij ook een beetje over als een linke streek van de protestantse staatsman Deetman: de bisschoppen hadden immers eigenlijk geen keus dan maar te accepteren met wat hij hen zou voorstellen….