Paus Franciscus draait ook het pallium van Benedictus terug

Tijdens liturgievieringen in de afgelopen maanden is gebleken dat paus Franciscus opnieuw een door zijn voorganger Benedictus ingevoerd pauselijk symbool heeft teruggedraaid.

In dit geval gaat het om het pallium, een witte wollen band die tijdens de liturgie over de schouders gedragen wordt. Sinds het hoogfeest van St. Petrus en Paulus op 29 juni jongstleden draagt paus Franciscus het pallium weer in de oude vorm met zwarte kruisjes, in plaats van met rode kruisjes zoals onder paus Benedictus:

Paus Franciscus met het oude pallium zoals door hem weer in gebruik genomen, 26 juli 2014

Paus Franciscus met het oude pallium zoals door hem weer in gebruik genomen, 26 juli 2014

Het pallium is een band van witte wol voorzien van zes zwarte kruisjes en een zwart uiteinde, die tijdens liturgische plechtigheden door aartsbisschoppen rondom de hals wordt gedragen. Het symboliseert al sinds onheugelijke tijden de verbondenheid van de aartsbisschoppen met de paus, die het pallium dan ook in dezelfde vorm als dat van de aartsbisschoppen droeg.

Het pallium van 2005

Sinds de inhuldiging van paus Benedictus XVI in 2005 werd dit traditionele pallium echter vervangen door een exemplaar dat overeenkwam met de vorm zoals die in het eerste millennium gebruikelijk was en bovendien overeenkomt met het omophorion zoals dat bij de Oosterse Kerken in gebruik is:

Paus Benedictus XVI met het pauselijke pallium uit 2005

Paus Benedictus XVI met het pauselijke pallium uit 2005

Dit nieuwe pallium was een brede, over de schouders gedrapeerde strook stof met vijf rode kruisjes, waarvan voor en achter over de linkerschouder twee lange stroken met een rechthoekig zwart uiteinde afhangen. Hoewel dit een meer oorspronkelijke vorm was, bleek hij tijdens de liturgische plechtigheden niet heel handig en bovendien niet heel goed te passen bij moderne kazuifels.

Het pallium van 2008

Waarschijnlijk om die praktische redenen werd dit pallium met ingang van het hoogfeest van Petrus en Paulus op 29 juni 2008 alweer vervangen, ditmaal door een pallium die het midden houdt tussen de vorm uit 2005 en de oude vorm zoals die nog steeds voor aartsbisschoppen geldt: een ronde band rondom de hals met in het midden over rug en borst een afhangende strook met zwart uiteinde, maar dan voor de paus voorzien van rode in plaats van zwarte kruisjes:

Paus Benedictus XVI met het pauselijke pallium uit 2008 tijdens de WereldJongerenDagen in juli 2008

Paus Benedictus XVI met het pauselijke pallium uit 2008 tijdens de WereldJongerenDagen in juli 2008

Specifiek pauselijk

Met deze nieuwe, enkel door de paus gedragen vorm, ontstond een pauselijk pallium. Dit paste in de lijn die paus Benedictus sinds zijn uitverkiezing in 2005 inzette en waarbij hij een reeks van traditionele en specifiek pauselijke gewaden en paramenten opnieuw in gebruik nam. Deze veranderingen zijn uitgebreid besproken op deze weblog.

Met deze gewaden, zoals de pauselijke koorkledij, maar ook het weer in gebruik nemen van de pauselijke troonzetel, leek Benedictus zijn ambt weer meer waardigheid en nadruk te willen geven. Tegelijk ging dit in tegen de opvatting van Tweede Vaticaans Concilie, waarbij de paus veel meer als een primus inter pares van de bisschoppen werd gezien.

De veranderingen onder Benedictus XVI zijn dan ook altijd enigszins raadselachtig gebleven (een enkeling suggereert dat Benedictus de traditionele gewaden vooral zou hebben gedragen op aandringen van zijn invloedrijke secretaris Georg Gänswein en om de aanhangers van de Tridentijnse liturgie te behagen).

Terugdraaien

Paus Franciscus begon direct na zijn aantreden de veranderingen van zijn voorganger terug te draaien door de specifiek pauselijke gewaden en attributen weer af te schaffen. Zo verdwenen de koorkledij, de troonzetel, de rijkversierde mijters en kazuifels weer in de pauselijke sacristie.

Dat iemand als paus Franciscus zich niet prettig voelt in de overdadige en zware barokke paramenten die Benedictus soms droeg is goed voorstelbaar. Toch lijkt zijn voorkeur voor eenvoud en soberheid hier niet de enige reden voor te zijn, want dan had hij niet ook de nieuwe vorm van het pallium hoeven terugdraaien. De rode in plaats van zwarte kruisjes zijn in dat opzicht om het even.

Het gaat paus Franciscus kennelijk net zo goed gaat om de symbolische betekenis. Hij ziet zichzelf als een bisschop zoals andere bisschoppen en niet als een universele opperherder, zoals Benedictus XVI zich presenteerde. Franciscus sluit hiermee aan bij de voorgangers van Benedictus en qua aankleding ziet hij er nu ook weer net zo uit als bijvoorbeeld de heilige paus Johannes Paulus II:

Paus Johannes Paulus II in 1997

Paus Johannes Paulus II in 1997

Overhaast

Wat rest is de vraag of het nu wel zo geschikt is om alles wat paus Benedictus heeft ingevoerd zo snel weer terug te draaien. Dit geeft namelijk de indruk alsof dat wat de vorige paus heeft ingevoerd een verkeerde weg was. Door nu ook kleine details als het pallium terug te draaien geeft Franciscus aan dat hij het zowel met de vorm als met de inhoud van Benedictus’ presentatie niet eens is.

Het snelle terugdraaien door Franciscus getuigt mijns inziens niet echt van fijngevoeligheid en respect jegens zijn voorganger, die nota bene nog in leven is. Franciscus had veel van deze dingen ook in een veel langzamer tempo kunnen terugdraaien, desnoods kunnen wachten tot nadat Benedictus overleden is.

Dat hij een andere opvatting over de positie van de paus en de kerk heeft is zijn goed recht, maar alleen al omwille van de geloofwaardigheid zouden dergelijke veranderingen, in goed katholieke traditie, geleidelijker en behoedzamer dienen plaats te vinden. Nog sneller als paus Benedictus de traditionele pauselijke attributen opnieuw invoerde, schaft paus Franciscus ze nu weer af.

.

Naschrift:
Het is gebleken dat paus Johannes Paulus II ook één keer een andere vorm van het pallium heeft gedragen, en wel met Pasen 1999. Dat pallium bestond uit een lange wollen band in Y-vorm, met daarop een aantal rode kruisen:

Paus Johannes Paulus II tijdens Pasen 1999 met een eenmalig door hem gedragen pallium

Paus Johannes Paulus II tijdens Pasen 1999 met een eenmalig door hem gedragen pallium

Advertenties