Kerstmis 2013 en de liturgie onder paus Franciscus

Na zijn keuze in maart van dit jaar, heeft paus Franciscus nu voor het eerst in zijn nieuwe hoedanigheid ook het Kerstfeest gevierd. Zoals het een traditie geworden is, zal ik hier weer even bespreken wat daarbij opvallend was op het gebied van symbolen en rituelen.

De Kerstnachtmis

De Kerstvieringen begonnen gisteravond met de door paus Franciscus opgedragen Nachtmis, die al om 21.30 uur begon. De paus droeg voor deze gelegenheid weer zijn eigen favoriete kazuifel met bijbehorende mijter, die beide in zeer sobere vorm zijn uitgevoerd. Daarbij voerde hij de kruisstaf die we vooral kennen van paus Paulus VI en paus Johannes Paulus II:

Paus Franciscus na afloop van de Kerstnachtmis 2013 (foto:  Tony Gentile - Reuters)

Paus Franciscus na afloop van de Kerstnachtmis 2013 (foto: Tony Gentile/Reuters – klik voor een vergroting)

Compromis

Terugkijkend op hoe onder de nieuwe paus de liturgievieringen zijn uitgevoerd, zien we dat er duidelijk sprake is van een compromis: de aankleding van het altaar is gebleven zoals die onder paus Benedictus XVI weer opnieuw werd ingevoerd, dat wil zeggen in barokke stijl met zeven grote kandelaars en een centraal geplaatst crucifix.

De kleding van de paus zelf is daarentegen drastisch versoberd: Franciscus draagt zeer eenvoudige kazuifels, bijna zonder enige versiering en in de moderne stijl van na het Concilie. Dit vormt een groot contrast met zijn voorganger, die juist weer overdadig versierde gewaden in klassieke barokke stijl was gaan dragen.

Dit compromis kan worden geïnterpreteerd als dat aan God alle eer en waardigheid toekomst, maar dat de persoon van de paus zich in alle nederigheid opstelt. Dit mag een mooie “oplossing” lijken, maar het is wel de vraag of de uitvoering van de pauselijke liturgie hiermee niet teveel een soort koehandel is geworden.

De zegen Urbi et Orbi

Op Eerste Kerstdag verscheen paus Franciscus op het balkon van de Sint-Pieter voor een toespraak en de traditionele zegen Urbi et Orbi. Deze verliep nagenoeg op dezelfde wijze als bij zijn eerste keer afgelopen Pasen: Franciscus verscheen in louter zijn witte soutane en hield staand achter een lezenaar zijn kersttoespraak. Vervolgens gaf hij de zegen Urbi et Orbi, gevolgd door nog een korte kerstgroet in het Italiaans.

Kerst 2013: Paus Franciscus spreekt de zegen Urbi et Orbi uit

Kerst 2013: Paus Franciscus spreekt de zegen Urbi et Orbi uit

Net als met Pasen ontbraken dus ook nu weer de wensen in 65 talen, zoals zijn voorgangers die pleegden uit te spreken. Na de teleurstelling die het weglaten hiervan met Pasen had opgeroepen, werd er rekening gehouden met de mogelijkheid dat Franciscus deze keer wellicht in een beperkt aantal talen een kerstwens zou uitspreken, maar dat bleek dus niet het geval.

Wat mij persoonlijk betreft ervaar ik dat als een behoorlijk gemis. Ook overigens komt deze paus tijdens liturgievieringen op mij niet bepaald inspirerend over. Dat ligt zeker niet aan zijn boodschap, waar ik het inhoudelijk doorgaans geheel mee eens ben, maar vooral aan de manier waarop hij zich presenteert en overkomt.

Zo overdadig als het onder Benedictus XVI soms was, hoeft het ook niet, maar onder Franciscus is het weer naar het andere uiterste doorgeslagen. Op een hoogtijdag als Kerstmis mag de paus best wat feestelijker en plechtiger gekleed gaan dan dat nu het geval was. En dat zou nog niet eens zo heel erg geweest zijn, als hij tijdens de mis ook niet telkens zo bedenkelijk keek en zijn intonatie van de gebeden al niet veel beter was, al schijnt dat te komen door zijn toondoofheid.

Nu staat daar tegenover dat hij buiten de liturgie zeer hartelijk en spontaan overkomt en hij zonder meer een oprechte betrokkenheid met mensen heeft, wat voor de Kerk als geheel als een verfrissende wind wordt ervaren. Niet voor niets werd paus Franciscus onlangs door het Amerikaanse magazine TIME uitgeroepen tot Persoon van het Jaar.

De pauselijke staatsiestola

Terugkomend op de zegen Urbi et Orbi was er dit jaar nog een kleine ceremoniële verandering te zien. Nadat Franciscus al direct na zijn verkiezing, besloot om de pauselijke koorkledij niet meer te dragen, lijkt hij nu ook afstand te hebben gedaan van de pauselijke staatsiestola. Dat is een rode, met gouddraad versierde stola, die de paus draagt bij plechtige gelegenheden, zoals bijvoorbeeld het Urbi et Orbi. Franciscus liet zich deze stola met Pasen nog wel omhangen, maar nu met Kerst was het slechts een geheel effen rode stola, zoals die algemeen tijdens de liturgie gebruikt wordt (zie foto hierboven).

Afgezien van de witte toog en het pallium, heeft paus Franciscus hiermee inmiddels alle specifieke ambtskenmerken van de paus weer afgeschaft, nadat meerdere daarvan door zijn voorganger Benedictus juist weer in ere waren hersteld. Hierdoor verschenen beide pausen met name tijdens de zegen Urbi et Orbi bijna elke keer opnieuw in een andere uitdossing, waardoor ze er cru gezegd wel een ritueel rotzooitje van gemaakt hebben.

Beide pausen lijken niet echt heel goed begrepen te hebben dat onderwerping aan de weg der geleidelijkheid ook een (belangrijke) vorm van nederigheid is.

Tenslotte viel nog op dat het kleed dat bij zulke plechtige gelegenheden altijd van het balkon van de Sint-Pieter afhangt, sinds niet zo heel lang geleden weer het pauselijk wapen vertoont, zij het een stuk kleiner dan bij zijn voorgangers gebruikelijk was en daardoor van grotere afstand nauwelijks goed te onderscheiden.