Het informele aftreden van paus Benedictus XVI

Sinds ongeveer anderhalf uur geleden is het pontificaat van paus Benedictus XVI bijna geruisloos geëindigd en bevindt de Rooms-Katholieke Kerk zich na 8 jaar weer in een periode van Sede Vacante, waarin de Stoel van Petrus vacant is, totdat er een nieuwe paus gekozen is.

Benedictus XVI nam vanochtend met een korte toespraak in de Sala Clementina van het Apostolisch Paleis afscheid van het college van kardinalen. Daarna vertrok hij per helicopter naar het pauselijke buitenverblijf Castel Gandolfo, waar hij de rest van de avond in gebed zal doorbrengen.


Paus Benedictus XVI verlaat het Apostolisch Paleis in Vaticaanstad
(reportage van ABC News)

Geen ceremonie

Opmerkelijk is dat het tijdstip waarop zijn aftreden is ingegaan, 20.00 uur, zonder enig ceremonieel is voorbijgegaan (enkel werd de poort van Gastel Gandolfo gesloten en vertrok de Zwitserde Garde). Wel werd het vertrek van de paus uit het Vaticaan en zijn korte reis naar Castel Gandolfo volledig live op televisie uitgezonden en ook ter plekke waren duizenden mensen aanwezig om nog eenmaal Benedictus als paus te kunnen zien.

Het had echter ook goed denkbaar geweest om dit historische aftreden met een kleine, maar waardige ceremoniële handeling gepaard te laten gaan. Zoals we binnenkort zullen zien, zal bijvoorbeeld koningin Beatrix aftreden door middel van het ondertekenen van een plechtige akte van abdicatie.

Ook de paus had dat op die wijze kunnen doen. Temeer daar er nu, voor zover bekend, geen officieel document is waarin Benedictus XVI zijn aftreden heeft vastgelegd. Voor de juridische geldigheid van zijn beslissing maakt dat niet uit, maar het levert wel een leemte op in de historische documentatie.

Zo’n ondertekening had nog gevolgd kunnen worden door het verbreken van de pauselijke zegelstempels en de vissersring. Dit gebeurt al eeuwenlang na het overlijden van elke paus om te verhinderen er daarna nog misbruik van de zegels gemaakt zou kunnen worden. Het verbreken van de zegels gebeurde in het verleden dan ook vaak in bijzijn van getuigen en had nu een mooi ‘fotomoment’ kunnen zijn.

Emeritus-paus

Inmiddels is ook bekend geworden dat Benedictus kort voor zijn aftreden besloten heeft om voortaan ‘emeritus-paus’ genoemd te worden en zijn pausnaam, alsmede de aanspreektitel ‘zijne heiligheid’ aan te houden (enkele kerkjuristen hadden al kritiek op dit besluit). Ook zal hij de witte soutane blijven dragen. Daarbij zullen dan wel de sjerp en de schoudermantel (pellegrina) ontbreken, aangezien dat laatste het kenmerk is van de geestelijke bestuursbevoegdheid van de drager (op de officiële website van de Nederlandse kerkprovincie aangeduid als “een soort schouderdoek”).

Aanvankelijk was er nog onduidelijkheid over deze dingen. Zo had Benedictus ook als ‘emeritus-bisschop van Rome’ kunnen worden aangeduid of met de gewone bischoppelijke kledij kunnen volstaan. Hoezeer zijn terugtreden ook van nederigheid en bescheidenheid getuigt, zien we dat Benedictus XVI toch sterk aan de waardigheidstekenen van zijn vroegere ambt lijkt te willen vasthouden. We zagen dit eerder al bij alle traditionele pauselijke gewaden die hij in ere heeft hersteld.

Met zijn historische besluit om af te treden heeft hij het mogelijk gemaakt dat het pausschap voortaan door jongere mensen en op een meer energieke wijze kan worden ingevuld, maar niet nadat hij dit ambt eerst weer heel duidelijk een bijzondere positie heeft toegekend.

UPDATE 12-3-2013:
Inmiddels is bekend geworden dat de pauselijke Vissersring, zowel in de vorm van de ring als in de vorm van een zegelstempel, alsmede een groter en een kleiner (relief)zegelstempel en het stempel voor de loden bulzegels onbruikbaar zijn gemaakt door in de stempelplaten een kruis te kerven.

Zie ook:
– Fotoserie van het vertrek van de paus
– Sede Vacante-website www.tu-es-petrus.nl
.

Paus Benedictus XVI treedt af op 28 februari

Totaal onverwacht heeft paus Benedictus XVI vandaag bekend gemaakt dat hij op donderdag 28 februari aanstaande zijn ambt als opperherder van de Rooms-Katholieke Kerk zal neerleggen. Benedictus XVI werd in april 2005 tot paus gekozen en zijn pontificaat heeft dus nog net geen 8 jaar geduurd.

De paus maakte zijn aftreden bekend middels een in het Latijn gehouden toespraak tot het college van kardinalen, die traditiegetrouw bijeenkwamen in de Sala Bologna van het Apostolisch Paleis in Vaticaanstad:

aftreden-kardinalen
Paus Benedictus laat zijn aftreden ingaan op 28 februari om 20.00 uur, maar of dat met een ceremoniële handeling gepaard zal gaan is nog niet bekend. In elk geval zal vanaf dat tijdstip het pausschap vacant zijn, totdat er een nieuwe paus gekozen is. Gedurende deze tussentijd, de sedisvacatio of sede vacante, zal kardinaal-camerlengo Tarcisio Bertone de wereldlijke zaken van de Kerk waarnemen.

Volgens de geldende regels kan het conclaaf dan tussen de 15 en 20 dagen later beginnen, zodat er tegen eind maart een nieuwe paus gekozen zal zijn. Dit is dan net op tijd voor Pasen, dat dit jaar op 31 maart valt. Aan het conclaaf zullen 117 kardinalen deelnemen.

Het aftreden van de paus komt als bijzonder onverwacht omdat het in de geschiedenis waarschijnlijk slechts vier keer is voorgekomen dat een paus afstand van zijn ambt deed. Het bekendste voorbeeld was paus Celestinus V, die in 1294 aftrad en zich in een klooster terugtrok. In 1415 trad ook paus Gregorius XII af, om daarmee een eind te maken aan het zogeheten Westers Schisma.

Als reden voor zijn aftreden liet Benedictus XVI weten dat het ambt hem de laatste tijd te zwaar is geworden – dit aldus zijn eerdergenoemde toespraak, die vandaag direct in verschillende talen (PDF) werd verspreid. Dat de ouderdom de paus parten ging spelen was de afgelopen maanden vaker zichtbaar. Zo ging bijvoorbeeld het lopen steeds moeizamer en moest hij, net als zijn voorganger Johannes Paulus II, meermalen gebruik maken van een rijdend platformpje.

Ook wordt vaak gezegd dat Benedictus XVI veel meer een geleerde dan een bestuurder is en dat hij moeite zou hebben gehad met alle intriges binnen het Vaticaan. Die intriges kunnen echter niets nieuws voor hem zijn geweest, aangezien hij al sinds 1981 prefect van de Congregatie voor de Geloofsleer en daarmee een van de meest invloedrijke personen in het Vaticaan was. Vermoedelijk zal hij dan ook gewoon niet meer de kracht hebben gehad om al deze interne kwesties het hoofd te bieden – wat mogelijk zijn vroegere kamerdienaar dan weer noopte om over de Vaticaanse misstanden naar de media te lekken.

Toch komt het aftreden heel abrupt. In oktober had Benedictus nog het Jaar van het Geloof geopend en kortgeleden was hij zelfs begonnen met het versturen van berichten via Twitter. Ook met het herstel van de oude pauselijke gewaden leek hij nog druk bezig, gezien het opnieuw in gebruik nemen van de fanon eind vorig jaar. Nu zal het aan zijn opvolger zijn om te bepalen of deze liturgische restauratie wordt voortgezet.

Met deze onverwachte stap heeft paus Benedictus XVI echter ook een precedent geschapen, dat het voor zijn opvolgers makkelijker zal maken om eveneens voor een vrijwillig aftreden te kiezen. Dat wederom kan het voor de kardinalen makkelijker maken om een wat jongere paus te kiezen. Die hoeft zich dan immers niet meer door de traditie gedwongen te voelen om tot zijn dood aan te blijven.

Benedictus XVI zal zich na zijn aftreden eerst terugtrekken in het pauselijke zomerverblijf Castel Gandolfo, om daarna zijn laatste jaren door te brengen in het kleine klooster Mater Ecclesiae in de tuinen van Vaticaanstad:

vaticaan-materecclesiae

Het is opmerkelijk dat de dan voormalige paus nog zo dicht bij het centrum van de macht wil blijven wonen, en niet bijvoorbeeld teruggaat naar zijn broer Georg in Duitsland, één van de zeer weinige personen die al eerder van het aftreden op de hoogte was.

Nog onduidelijk is hoe de paus Benedictus XVI na zijn aftreden zal gaan heten. De Vaticaanse woordvoerder liet weten dat hij zijn naam Benedictus zal aanhouden en vermoedelijk de status van emeritus-bisschop van Rome zal krijgen. Volgens het kerkelijk recht is hij sinds zijn keuze tot paus namelijk geen kardinaal meer.

– Zie ook dit artikel van de Daily Mail met enkele fraaie foto’s

Let op: nieuwe domeinnaam voor Katholiek.weblog.nl

Sinds vandaag heeft deze weblog een nieuwe domeinnaam en vanaf 1 maart aanstaande zal dat ook nog het enige internetadres zijn waaronder u hier kunt komen. Pas dit dus aan als u deze weblog onder uw favorieten of op andere plaatsen als link heeft opgeslagen!

Het oude adres was: http://katholiek.weblog.nl

Het nieuwe adres is: https://roomskatholiek.wordpress.com

Deze verhuizing is helaas nogal overhaast en noodgedwongen, want Sanoma Media heeft laten weten dat zij per 1 maart 2013 met de blogdienst Weblog.nl zullen stoppen.

Na een eerdere  mislukte migratie van het oude Web-log.nl in het najaar van 2011, waarbij Sanoma nog de overzetting regelde, maakt het bedrijf nu definitief een einde aan deze anderhalf jaar durende blog-ellende. Nu moeten echter alle gebruikers wel zelf hun weblog downloaden en bij een andere weblogprovider onderbrengen.

Ook de oude weblog.nl-domeinnamen vervallen, zodat alle links naar deze weblogs niet meer werken en de bloggers zich dus weer geheel opnieuw op de kaart zullen moeten zetten. Bovendien werken hierdoor ook de interne links naar andere weblogartikelen niet meer. Waar mogelijk zal ik proberen dit nog eens te repareren.