Kerstmis 2012: de paus onderscheidt zichzelf met de fanon

Inmiddels is het een traditie geworden dat rond Pasen en Kerstmis op deze weblog aandacht wordt besteed aan de pauselijke kledij (deze keer iets verlaat wegens hernieuwde storingen bij de provider van deze weblog).

Afgelopen Pasen konden we constateren dat er na enkele jaren van onduidelijkheid eindelijk een zekere lijn kwam in de gewaden waarin paus Benedictus tijdens de zegen Urbi et Orbi te zien is.

Er leek hiermee wat rust te zijn gekomen rond de pauselijke paramenten, ware het niet dat er afgelopen oktober wederom een oud pauselijk kledingstuk uit de kast gehaald is, dat tijdens de afgelopen kerstnachtmis opnieuw door de paus is gedragen.

Het gaat hierbij om de fanon, een wit-goud gestreepte schoudermantel, die sinds de 13e eeuw exclusief aan de paus was voorbehouden. De fanon wordt onder het pallium, maar over het kazuifel heen gedragen:


Paus Benedictus XVI met de fanon in oktober 2012

 

Waarom paus Benedictus dit liturgische kledingstuk opnieuw in gebruik heeft genomen is niet geheel duidelijk. Naar verluid, en voor wat het waard is, zou hij de fanon al bij het begin van zijn pontificaat in 2005 hebben willen gebruiken, maar zou zijn ceremoniemeester voorrang hebben gegeven aan het vernieuwde pallium.

Hoe dit ook zij, in elk geval verklaarde de pauselijke ceremoniemeester mgr. Guido Marini op 19 december j.l. in een interview met de Osservatore Romano dat  paus Benedictus het gebruik van de fanon wil behouden en dat de symbolische betekenis ervan als het “het schild van het geloof” goed past bij het Jaar van het Geloof, dat in oktober van start ging. Daarnaast symboliseren de gouden en zilveren strepen de eenheid van de Latijnse en de Oosterse Kerk, rustend op de schouders van de opvolger van Petrus.

Dat de paus het gebruik van de fanon wil behouden klinkt enigszins alsof hij de verjaring ervan wil stuiten, zoals men dat juridisch noemt als men een actie onderneemt om te voorkomen dat iets definitief in onbruik raakt (verjaart). Het kerkelijk recht is weliswaar niet van toepassing op de liturgie, maar het is redelijk goed voor te stellen dat Benedictus XVI de fanon en enkele andere oude pauselijke gewaden opnieuw in gebruik heeft genomen, om daarmee te voorkomen dat ze definitief in vergetelheid en onbruik raken. De meeste van deze stukken zijn uiterlijk begin jaren ’80 voor het laatst gedragen, de fanon voor het laatst door paus Johannes Paulus II in 1984.

Sommigen zien het opnieuw in gebruik nemen van de fanon als een gebaar richting de traditionalisten en de aanhangers van de Tridentijnse ritus, die willen vasthouden aan de vormen waarin de liturgie vóór het Tweede Vaticaans Concilie (1962-1965) werd gevierd. Een argument daarvoor is dat deze redelijk subtiele veranderingen in de kledij de meeste mensen volledig zal ontgaan. Het is slechts een kleine groep specialisten die het opvalt, waaronder relatief veel traditionalisten. De paus zou dan mogelijk onder meer hiermee willen proberen te voorkomen dat zij zich nog meer aan het pauselijk gezag onttrekken.

Met het herstel van deze oude, specifiek pauselijke gewaden neemt Benedictus XVI in elk geval wel meer afstand van de ontwikkelingen die met het Tweede Vaticaans Concilie werden ingezet. De paus was toen niet meer de absolute monarch, maar werd meer als de eerste onder de bisschoppen, als primus inter pares, gezien. Mede vanuit die gedachte werden een hele reeks specifiek pauselijke attributen afgeschaft, zoals o.a. de tiara en de vorstelijke draagstoel. Afgezien van de witte soutane, droeg de paus sindsdien dezelfde (liturgische) kledingstukken als de overige aartsbisschoppen.

Door de diverse traditionele kledingstukken weer in gebruik te nemen benadrukt Benedictus XVI nu dus weer de aparte en bijzondere positie van de paus. De noodzaak hiervoor is echter niet geheel duidelijk, want door de moderne communicatiemiddelen en de media is de invloed van het pausschap de afgelopen decennia juist al aanzienlijk toegenomen. Terwijl vele katholieken nog niet eens weten wie hun bisschop is, kent wel wereldwijd iedereen de paus – men zou dus denken dat dat ambt geen extra aankleding meer behoeft.

Opmerkelijk en interessant is echter ook dat de pauselijke ceremoniemeester verklaarde dat de gouden en zilveren strepen van de fanon de eenheid van de Latijnse en de Oosterse Kerk symboliseren, een betekenis die ik nog nergens anders ben tegengekomen. Dit zou er op kunnen wijzen dat paus Benedictus voor zichzelf c.q. het pausschap ook een sterkere rol wil geven in het bevorderen van de hereniging van de Rooms-Katholieke en de Orthodoxe kerken.

Tenslotte is het goed om te bedenken dat niet slechts één van bovengenoemde redenen de enig juiste hoeft te zijn. Zoals vaak in het Katholicisme, hoeft het ook hierbij niet óf-óf te zijn, maar kan het heel goed ook én-én zijn, namelijk dat de paus met deze veranderingen gewoon meerdere vliegen in één klap wil slaan.

Zie ook de bespreking van de herinvoering van de fanon bij:
The Pope Benedict Forum
New Liturgical Movement

.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s