Het natuurrecht

Het natuurrecht is volgens de katholieke opvatting de basis voor een goed en rechtvaardig samenleven. Het omvat algemene regels en principes waarop wat meer concrete normen, zoals fatsoens- en rechtsregels, gebaseerd kunnen worden.

Verkeerd beeld
Veel mensen hebben echter een verkeerd beeld van het natuurrecht. Zo zou het natuurrecht, ook wel natuurwet genaamd, een onveranderlijk en bovennatuurlijk rechtsstelsel zijn, dat door de wil van God in de natuur aanwezig en bij de men- sen aangeboren is, waardoor het automatisch overal en altijd absolute geldigheid heeft. Zo gezien is het weinig verwonderlijk dat het natuurrecht vaak veel weer- stand oproept.

Karikatuur
Dat laatste is niet geheel toevallig, aangezien bovengenoemde omschrijving van het natuurrecht door tegenstanders ervan graag zo in stand gehouden en als het even kan nog extra aangedikt wordt. Dat met de bedoeling om het des te makke- lijker onderuit te kunnen halen om zo tegelijk af te rekenen met de op het na- tuurrecht gebaseerde katholieke maatschappijvisie.

Menselijke natuur
Maar wat is dan wel de juiste omschrijving van natuurrecht? Daarvoor moeten we  allereerst kijken naar wat bedoeld wordt met de ‘menselijke natuur’, want dat is het centrale punt. Vaak wordt de menselijke natuur gelijkgesteld met de licha- melijke, biologische kant van de mens.
Maar zoals die formulering al zegt, heeft de mens daarnaast ook een verstande- lijke, geestelijke kant. Aangezien mensen hun lichamelijke kant met de dieren gemeen hebben, is het de geestelijke kant die kenmerkend en daarmee door- slaggevend is voor de menselijke natuur.

Voorbeeld
Tegenwoordig speelt dit verkeerde beeld nog regelmatig een rol, met name wan- neer het gaat om bepaalde kerkelijke standpunten inzake de seksuele moraal. Zo verklaart de Kerk op grond van het natuurrecht bijv. dat homoseksuele hande- lingen filosofisch gezien tegennatuurlijk en daarmee godsdienstig gezien zondig zijn. Tegenstanders van dat standpunt maken daar dan, bewust of onbewust, een karikatuur van door te zeggen dat homoseksueel gedrag ook bij dieren voorkomt en dat het ‘dus’ iets heel ‘natuurlijks’ is…

Katholiek evenwicht
Het natuurrecht moeten we dus niet in de lichamelijke kant van onze natuur zoe- ken, maar in de geestelijke kant. Dit echter zonder aan het lichamelijke voorbij te gaan, want ook dat is een heel wezenlijk aspect van ons bestaan.
De oorspronkelijke katholieke interpretatie van het natuurrecht is daarom ook ge- richt op een evenwicht tussen lichaam en geest, die wel onderscheiden worden, maar niet gescheiden.
Een scheiding tussen lichaam en geest, en tussen gevoel en verstand werd ech- ter wel doorgevoerd in het Protestantisme en door de Verlichting (zie daarover mijn eerdere log Wereld-beschouwing).

Het natuurrecht
Het katholieke natuurrecht bestaat daarom uit de (geestelijke, immaterixc3xable) prin- cipes en regels zoals wij die wij met ons verstand kunnen afleiden uit de (licha- melijke, materixc3xable) praktijk.
Vanuit de klassieke Griekse filosofie en het Romeinse recht wordt ook in de ka- tholieke traditie het natuurrecht zelfs gelijkgesteld aan de natuurlijke rede die kan onderscheiden tussen wat goed is en wat kwaad (zie de Katechismus van de Katholieke Kerk, nr. 1954 e.v.).
Deze rede is voor gelovigen een geschenk van God, maar ook voor niet-gelovigen is het een uniek kenmerk van de menselijke natuur. En omdat de rede voor alle mensen gelijk is, kunnen de principes en regels die daaruit voortkomen universele geldigheid hebben, mits bij het formuleren daarvan maar zuiver genoeg te werk wordt gegaan.

Afwijzing
Dit natuurrecht werd door de protestanten echter verworpen. Zij stelden zich vanaf de 16e eeuw namelijk op het standpunt dat de mens uit zichzelf niet tot iets goeds in staat was. De mens diende zich daarom alleen aan de normen uit de Bijbel te onderwerpen.
Hierdoor had het protestantisme, dat ontstond door het zelfstandig en tegen- draads denken en optreden van enkele individuen, paradoxaal genoeg een strikte onderwerping aan de geschreven regels uit de Bijbel en aan de wetten van de burgerlijke overheid tot gevolg…

Tegenzet
Mede als tegenzet tegen de protestantse opvatting, werd van katholieke zijde het natuurrecht steeds meer als een echte, door God uitgevaardigde Wet voorgesteld (eerstmaals bij de 16e eeuwse katholieke Spaanse rechtsgeleerde Suarez), als een Wet die de absolute, universele en eeuwige basis voor de regels van de Ka- tholieke Kerk zou vormen.
Dit was een begrijpelijke ontwikkeling, aangezien naast een groot deel van het Romeinse recht, ook de katholieke moraalleer werd gezien als de beste concrete uitwerking van het uit de natuurlijke rede voortkomende natuurrecht.
Deze tamelijk starre voorstelling van het natuurrecht zou zich echter uiteindelijk wel tegen de Kerk gaan keren. Tegenstanders konden daar later immers gemak- kelijk een karikatuur van maken, om die vervolgens met veel dxc3xa9dain onderuit te kunnen halen (zoals bijv. de Oostenrijkse jurist Hans Kelsen).

Rechtgezet
Het is dus niet het oorspronkelijke natuurrecht dat op die manier onderuit gehaald is, maar slechts een verkeerde, versimpelde interpretatie ervan:
– Het natuurrecht is niet iets dat "niet door mensen gemaakt" is, "van buiten" komt, aangeboren of door God is ingeplant – het zijn regels die van binnenuit komen, die wij zelf, kijkend naar de wereld, vanuit ons eigen verstand formuleren.
– Het natuurrecht is ook geen compleet geheel van wetten – we hebben ‘slechts’ de mogelijkheid gekregen om met ons verstand de principes van het natuurrecht te ‘ontdekken’ en te formuleren. Daarom is het ook beter om niet te spreken van ‘natuurwet’, maar van ‘natuurrecht’.
– Het natuurrecht is ook niet onveranderlijk – hoe concreter de uitwerking ervan, hoe meer een aanpassing aan de veelheid van levensvoorwaarden, van plaatsen, tijden en levensomstandigheden nodig zal zijn (KKK, nr. 1957).
– Het natuurrecht is ook niet universeel geldend omdat het "in de natuur" aanwe- zig is, of door God is afgekondigd – het is universeel geldend omdat het voortkomt uit het menselijke verstand.

Mensenwerk
Het natuurrecht is dus eigenlijk best veel denkwerk en dus ook mensenwerk…
…te veel mensenwerk dan waartoe de protestanten de mens in staat achtten en hem daarom louter aan geschreven regels onderwierpen…
…te weinig mensenwerk voor de verlichtingsdenkers, die dachten dat ze er los van God en de materixc3xable wereld ook konden komen…
De bekende Nederlandse rechtsgeleerde Hugo de Groot had in zekere zin dan ook gelijk met zijn stelling dat natuurrecht ook zonder God mogelijk was. Maar hij rekende buiten de mens: de mens die zowel geneigd is, om omwille van zijn ei- genbelang minder goed na te denken, dan waartoe hij eigenlijk in staat is, als de mens die verlangt naar meer geluk, vrede en gerechtigheid, dan het menselijke recht hem kan bieden…

(een volgende keer zal ik ingaan op nadere uitwerkingen van het natuurrecht)

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s