Een dag met de Paus

Op de website www.benedictxvi.tv zijn vele videofragmenten met paus Benedictus XVI te zien, waaronder een ruim 16 minuten durende reportage, waarin een beeld wordt gegeven van een dag uit het leven van de paus.

Deze oorspronkelijk door de Duitse televisiezender ZDF gemaakte reportage is inmiddels ook te zien op YouTube:

&nbsp

&nbsp

De reportage bevat exclusieve, unieke en nog nooit vertoonde beelden vanuit het pauselijk appartement in het Apostolisch Paleis in Vaticaanstad.

Zo zien we onder meer hoe de paus de Mis opdraagt in zijn privxc3xa9kapel en zien we hem aan het werk in zijn werkkamer. Die staat vol met boeken, maar er is ook een moderne computer met lcd-scherm, iets waarover ook zijn secretaris mgr. Georg Gxc3xa4nswein beschikt.

Ook zien we letterlijk een (kort) kijkje in de pauselijke keuken en hoe de Paus daarna dineert met zijn secretarissen. Het serviesgoed en het bestek blijkt voor- zien van het pauselijke wapen.

Daarna maakt de Paus een wandeling op het dakterras van het Apostolisch Paleis, dat onverwacht groot blijkt te zijn. Ook behoorlijk groot is de Lourdesgrot die we in de Vaticaanse tuinen zien.

We zien hoe zijn secretaris hem documenten ter ondertekening voorlegt, waar- onder enkele zogeheten bullen: plechtige akten die volledig met de hand op per- kament geschreven zijn, in dezelfde stijl als waarop dat al vele eeuwen geleden gebeurde.

&nbsp


Paus Benedictus XVI in zijn werkkamer

&nbsp

Tenslotte zien we hoe ook paus Benedictus naar het televisiejournaal kijkt: via een grote flatscreen breedbeeld-TV, die wel compleet uit de toon valt in de knusse klassieke zitkamer.

 

Het natuurrecht

Het natuurrecht is volgens de katholieke opvatting de basis voor een goed en rechtvaardig samenleven. Het omvat algemene regels en principes waarop wat meer concrete normen, zoals fatsoens- en rechtsregels, gebaseerd kunnen worden.

Verkeerd beeld
Veel mensen hebben echter een verkeerd beeld van het natuurrecht. Zo zou het natuurrecht, ook wel natuurwet genaamd, een onveranderlijk en bovennatuurlijk rechtsstelsel zijn, dat door de wil van God in de natuur aanwezig en bij de men- sen aangeboren is, waardoor het automatisch overal en altijd absolute geldigheid heeft. Zo gezien is het weinig verwonderlijk dat het natuurrecht vaak veel weer- stand oproept.

Karikatuur
Dat laatste is niet geheel toevallig, aangezien bovengenoemde omschrijving van het natuurrecht door tegenstanders ervan graag zo in stand gehouden en als het even kan nog extra aangedikt wordt. Dat met de bedoeling om het des te makke- lijker onderuit te kunnen halen om zo tegelijk af te rekenen met de op het na- tuurrecht gebaseerde katholieke maatschappijvisie.

Menselijke natuur
Maar wat is dan wel de juiste omschrijving van natuurrecht? Daarvoor moeten we  allereerst kijken naar wat bedoeld wordt met de ‘menselijke natuur’, want dat is het centrale punt. Vaak wordt de menselijke natuur gelijkgesteld met de licha- melijke, biologische kant van de mens.
Maar zoals die formulering al zegt, heeft de mens daarnaast ook een verstande- lijke, geestelijke kant. Aangezien mensen hun lichamelijke kant met de dieren gemeen hebben, is het de geestelijke kant die kenmerkend en daarmee door- slaggevend is voor de menselijke natuur.

Voorbeeld
Tegenwoordig speelt dit verkeerde beeld nog regelmatig een rol, met name wan- neer het gaat om bepaalde kerkelijke standpunten inzake de seksuele moraal. Zo verklaart de Kerk op grond van het natuurrecht bijv. dat homoseksuele hande- lingen filosofisch gezien tegennatuurlijk en daarmee godsdienstig gezien zondig zijn. Tegenstanders van dat standpunt maken daar dan, bewust of onbewust, een karikatuur van door te zeggen dat homoseksueel gedrag ook bij dieren voorkomt en dat het ‘dus’ iets heel ‘natuurlijks’ is…

Katholiek evenwicht
Het natuurrecht moeten we dus niet in de lichamelijke kant van onze natuur zoe- ken, maar in de geestelijke kant. Dit echter zonder aan het lichamelijke voorbij te gaan, want ook dat is een heel wezenlijk aspect van ons bestaan.
De oorspronkelijke katholieke interpretatie van het natuurrecht is daarom ook ge- richt op een evenwicht tussen lichaam en geest, die wel onderscheiden worden, maar niet gescheiden.
Een scheiding tussen lichaam en geest, en tussen gevoel en verstand werd ech- ter wel doorgevoerd in het Protestantisme en door de Verlichting (zie daarover mijn eerdere log Wereld-beschouwing).

Het natuurrecht
Het katholieke natuurrecht bestaat daarom uit de (geestelijke, immaterixc3xable) prin- cipes en regels zoals wij die wij met ons verstand kunnen afleiden uit de (licha- melijke, materixc3xable) praktijk.
Vanuit de klassieke Griekse filosofie en het Romeinse recht wordt ook in de ka- tholieke traditie het natuurrecht zelfs gelijkgesteld aan de natuurlijke rede die kan onderscheiden tussen wat goed is en wat kwaad (zie de Katechismus van de Katholieke Kerk, nr. 1954 e.v.).
Deze rede is voor gelovigen een geschenk van God, maar ook voor niet-gelovigen is het een uniek kenmerk van de menselijke natuur. En omdat de rede voor alle mensen gelijk is, kunnen de principes en regels die daaruit voortkomen universele geldigheid hebben, mits bij het formuleren daarvan maar zuiver genoeg te werk wordt gegaan.

Afwijzing
Dit natuurrecht werd door de protestanten echter verworpen. Zij stelden zich vanaf de 16e eeuw namelijk op het standpunt dat de mens uit zichzelf niet tot iets goeds in staat was. De mens diende zich daarom alleen aan de normen uit de Bijbel te onderwerpen.
Hierdoor had het protestantisme, dat ontstond door het zelfstandig en tegen- draads denken en optreden van enkele individuen, paradoxaal genoeg een strikte onderwerping aan de geschreven regels uit de Bijbel en aan de wetten van de burgerlijke overheid tot gevolg…

Tegenzet
Mede als tegenzet tegen de protestantse opvatting, werd van katholieke zijde het natuurrecht steeds meer als een echte, door God uitgevaardigde Wet voorgesteld (eerstmaals bij de 16e eeuwse katholieke Spaanse rechtsgeleerde Suarez), als een Wet die de absolute, universele en eeuwige basis voor de regels van de Ka- tholieke Kerk zou vormen.
Dit was een begrijpelijke ontwikkeling, aangezien naast een groot deel van het Romeinse recht, ook de katholieke moraalleer werd gezien als de beste concrete uitwerking van het uit de natuurlijke rede voortkomende natuurrecht.
Deze tamelijk starre voorstelling van het natuurrecht zou zich echter uiteindelijk wel tegen de Kerk gaan keren. Tegenstanders konden daar later immers gemak- kelijk een karikatuur van maken, om die vervolgens met veel dxc3xa9dain onderuit te kunnen halen (zoals bijv. de Oostenrijkse jurist Hans Kelsen).

Rechtgezet
Het is dus niet het oorspronkelijke natuurrecht dat op die manier onderuit gehaald is, maar slechts een verkeerde, versimpelde interpretatie ervan:
– Het natuurrecht is niet iets dat "niet door mensen gemaakt" is, "van buiten" komt, aangeboren of door God is ingeplant – het zijn regels die van binnenuit komen, die wij zelf, kijkend naar de wereld, vanuit ons eigen verstand formuleren.
– Het natuurrecht is ook geen compleet geheel van wetten – we hebben ‘slechts’ de mogelijkheid gekregen om met ons verstand de principes van het natuurrecht te ‘ontdekken’ en te formuleren. Daarom is het ook beter om niet te spreken van ‘natuurwet’, maar van ‘natuurrecht’.
– Het natuurrecht is ook niet onveranderlijk – hoe concreter de uitwerking ervan, hoe meer een aanpassing aan de veelheid van levensvoorwaarden, van plaatsen, tijden en levensomstandigheden nodig zal zijn (KKK, nr. 1957).
– Het natuurrecht is ook niet universeel geldend omdat het "in de natuur" aanwe- zig is, of door God is afgekondigd – het is universeel geldend omdat het voortkomt uit het menselijke verstand.

Mensenwerk
Het natuurrecht is dus eigenlijk best veel denkwerk en dus ook mensenwerk…
…te veel mensenwerk dan waartoe de protestanten de mens in staat achtten en hem daarom louter aan geschreven regels onderwierpen…
…te weinig mensenwerk voor de verlichtingsdenkers, die dachten dat ze er los van God en de materixc3xable wereld ook konden komen…
De bekende Nederlandse rechtsgeleerde Hugo de Groot had in zekere zin dan ook gelijk met zijn stelling dat natuurrecht ook zonder God mogelijk was. Maar hij rekende buiten de mens: de mens die zowel geneigd is, om omwille van zijn ei- genbelang minder goed na te denken, dan waartoe hij eigenlijk in staat is, als de mens die verlangt naar meer geluk, vrede en gerechtigheid, dan het menselijke recht hem kan bieden…

(een volgende keer zal ik ingaan op nadere uitwerkingen van het natuurrecht)

Bewuste keuze

Waarschijnlijk zullen veel mensen weleens in meer of mindere mate teleurgesteld zijn (geweest) in de Katholieke Kerk en/of in haar ambtsdragers.
Men vond Kerk en/of ambtsdragers te streng en te afstandelijk, of juist te laks en te amateuristisch, men zag ze als bijna goddelijk, of juist als al te menselijk, men hoopte veel, maar men kreeg weinig, of men verlangde weinig en men kreeg juist veel…

Bijstellen?
Vanuit zo’n teleurstelling zijn mensen gauw geneigd het instituut of bepaalde functionarissen "de schuld" te geven. Psychologisch gezien zal dat gevoel van teleurstelling echter vaak een gevolg zijn van te hoge of onrealistische verwacht- ingen bij de betreffende persoon zelf.
Een oplossing is dan om de eigen verwachtingen bij te stellen. Maar hoe goed dat ook op allerlei andere terreinen kan zijn, juist bij geloof en Kerk is dat bijstel- len vaak geen echte optie. Het geloof is immers bij uitstek de plaats voor de hoogste idealen en de diepste verlangens…

Test
Een ‘oplossing’ die wel recht doet aan dit specifieke karakter van Kerk en geloof is het bewust kiezen voor de Kerk, voor de Kerk met al haar menselijke gebre- ken. Hoe graag we het ook anders zouden willen, de Kerk is weliswaar Gods pro- ject, maar de uitvoering ervan gebeurt door feilbare mensen, bijna zoals jij en ik.
We kunnen dat zien als een probleem, maar ook als een test, een test om te kijken hoe bewust wij voor God en Zijn Kerk kiezen. Immers: als de Kerk teleur- stellingen en weerstand oproept, dan vereist dat een grotere inzet om haar trouw te blijven, dan wanneer de Kerk vlekkeloos aan onze verwachtingen zou voldoen…

Nationaal monument

Vandaag is het 4 mei en dan vindt traditiegetrouw de nationale dodenherdenking plaats, met als centrale plechtigheid de kranslegging bij het nationaal monument op de Dam in Amsterdam.

Beelden
Wat mij daarbij elke keer weer opvalt, is de wel heel erg katholieke iconografie van dit monument: de beelden aan de zuil hebben een abstracte symbolische betekenis, maar zien er feitelijk gewoon precies zo uit, als wij dat in de katho- lieke traditie gewend zijn:

Moeder
Helemaal bovenaan zien we een vrouwenfiguur met een kind op schoot en een duif schuin boven haar hoofd. Dit stelt "het nieuwe leven vanuit de vrede" voor, maar ziet eruit als Maria met het kind Jezus en de duif als het symbool voor de Heilige Geest.

Zoon
Daaronder bevindt zich een hangende mannenfiguur met wijd uitgestrekte armen, die samen met de drie geketende mannen eronder "de ellende en de pijn van de oorlog" voorstelt. Maar de gelijkenis van deze centrale figuur met Christus aan het kruis en het corpus van een crucifix is onmiskenbaar.

Bewust?
Zowel de "vrede" als de "oorlog" hadden heel goed ook op een andere manier uitgebeeld kunnen worden, door figuren in andere poses bijvoorbeeld. Daarom moet de ontwerper, J.J.P. Oud, ook welhaast bewust de katholieke iconografie hebben overgenomen, hoewel hij toch van liberale huize was…

Gebaar?
Dat zou gezien kunnen worden als een gebaar richting de zo lang gediscrimi- neerde Nederlandse katholieken, die er dan Maria en Christus in kunnen zien, terwijl niet-katholieken er de bedoelde oorlog en vrede in kunnen zien.

Vraagteken
Dat zou mooi zijn, maar ik kan het me gezien het toendertijd (1956) nog zeer protestantse karakter van Nederland, nauwelijks voorstellen en ik blijf het daarom verbazend vinden dat men aan een zo belangrijk monument zulke ‘katholieke’ beelden heeft aangebracht…
Of zou het gewoon een gebrek aan protestantse (ver)beeldingskracht zijn, dat ze hun toevlucht hebben genomen tot katholieke beelden..?

(zie ook: Het nationaal monument op de dam)