De Kerk en dictaturen

Exc3xa9n van de beschuldigingen die regelmatig in de richting van de Katholieke Kerk worden geuit, is dat zij in het verleden nauwe banden zou hebben gehad met rechtse dictaturen, bijvoorbeeld die in Spanje, in Portugal en in Zuid-Amerika. Zoals met bijna alle beschuldigingen aan het adres van de Kerk, moet ook deze kwestie genuanceerd worden bekeken, omdat zulke beschuldigingen meestal erg overdreven worden.

Spanje
De genoemde dictaturen zijn bijna zonder uitzondering ontstaan in tijden van grote maatschappelijke onrust en spanningen. Als voorbeeld noem ik de situatie in Spanje in de jaren ’30 van de 20e eeuw, toen er een grote chaos ontstond waarbij extreem linkse en extreem rechtse krachten elk probeerden het pleit in hun voordeel te beslechten. Daarbij richtten de extreem linkse anarchisten en socialisten zich ook tegen de Kerk: kerkgebouwen werden in brand gestoken en zelfs werden priesters en kloosterlingen vermoord. Dit alles resulteerde in de burgeroorlog van 1936-1939.

Twee kwaden
Voor de Kerk betekende dit dat zij moest kiezen tussen de anti-katholieke socialisten en de anti-socialistische beweging, die onder leiding van de latere dictator Francisco Franco kwam te staan. Een typisch voorbeeld van een keuze uit twee kwaden dus, waarbij de keuze voor Franco duidelijk het minste kwaad was. Franco was natuurlijk bepaald niet ideaal, maar voor de Kerk was het een kwestie waarbij haar bestaan in het geding was en met haar grote verantwoorde- lijkheid voor haar ambtsdragers en haar gelovigen, kon zij zich gewoonweg geen grote risico’s permitteren.

Oordelen
Vanaf een veilige afstand, zowel in tijd, als in plaats, is het altijd makkelijk om zulke keuzes te veroordelen, zeker met de kennis die we nu achteraf hebben. Maar als je in zo’n situatie zit en grote belangen en verantwoordelijkheden hebt, dan kun je je het niet veroorloven om al te zeer tegen een dictatoriaal regime in te gaan. In Nederland hebben wij een vergelijkbare situatie tijdens de Duitse bezet- ting meegemaakt en slechts weinigen hebben het toen gewaagd om er principieel tegenin te gaan… zij die het wel deden moesten dat vaak met de dood bekopen…

Gevolgen
Een individu kan als verzetsstrijder of als gelovige kiezen om principieel te kiezen voor wat hij of zij als het goede ziet, maar dat heeft dan vaak zeer ernstige gevol- gen.
Grote organisaties (zoals de Kerk, maar ook bijv. ondernemingen e.d.) kunnen zich zulke principixc3xable keuzes doorgaans niet veroorloven, om de eenvoudige reden dat zij door principeel te zijn het leven van hun leden, medewerkers of gelovigen in gevaar brengen. Uit verantwoordelijkheidsbesef zit er dan weinig anders op dan het minste van twee kwaden te kiezen, hetgeen toendertijd in Spanje de regering van Franco was. Zoals het in Spanje ging, ging het in grote lijnen ook in de andere katholieke landen waar dictators aan de macht kwamen.

Onderscheid
Naast bovengenoemde nuanceringen moet ook een onderscheid worden gemaakt tussen de relatief beperkte dictaturen in katholieke landen en de veel grootscha- liger dictaturen zoals het Nazisme en het Communisme.
Hiermee wil ik geenszins de misdaden en mensenrechtenschendingen van de "katholieke" dictaturen goedpraten, maar wel duidelijk maken dat deze van een andere orde waren dan die welke door de nazistische en communistische regimes werden begaan.

Totalitair
Bij het Nazisme en het Communisme ging het om dictaturen die vanuit een hei- dense ideologie de hele maatschappij wilden veranderen en zelfs een "nieuwe mens" wilden crexc3xaben. Daartoe werden alle middelen geoorloofd geacht en werd iedereen die niet mee wilde werken of niet aan de eisen voldeed gewoonweg, soms zelfs op industrixc3xable wijze, uit de weg geruimd.
Deze regimes waren dan ook zonder uitzondering anti-katholiek. De Communist- en hebben de Kerken altijd bijzonder vervolgd en bestreden en de Nazi’s hadden het ook op de Katholieke Kerk voorzien, maar kwamen daar gelukkig net niet aan toe…

Beperkt
De dictaturen in katholieke landen handelden daarentegen niet vanuit zulke uto- pische ideologixc3xabn, maar probeerden meestal alleen de status quo en orde en ge- zag te handhaven c.q. te herstellen. Wel werden de tegenstanders van het bewind uit de weg geruimd, maar deze dictaturen hadden het niet vanuit racis- tische of ideologische redenen voorzien op hele groepen. Iets dat de bovenge- noemde totalitaire regimes wel hadden met zigeuners, homoseksuelen, Joden of gelovigen.

Literatuur
In het kader van dit onderwerp is onlangs bij uitgeverij Aspekt het boek "Goed fout. Relaas van een Spaanse falangist" verschenen. Dit boek is geschreven door Robert Lemm, een historicus en hispanist die al eerder vanuit een zeer uitgespro- ken katholieke visie over Kerk, filosofie, politiek en maatschappij heeft geschre- ven.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s