In vrijheid verbonden?

Op 23 januari j.l. is onder de titel "In vrijheid verbonden" een "gemeenschappelijke verklaring van religies en levensbeschouwigen in Nederland" ondertekend door de leiders van in Nederland aanwezige kerken, religies en andere levensbeschouwe- lijke organisaties.
Namens de Rooms-Katholieke Kerk in Nederland heeft de aartsbisschop van Utrecht, kardinaal Simonis, de verklaring ondertekend.

Koninklijk
Deze bijeenkomst is een herhaling van een soortgelijke gelegenheid die op 15 december 2005 in het kader van het 25-jarig regeringsjubileum van koningin Beatrix werd gehouden. Ook de bijeenkomst van dit jaar vond weer plaats in aanwezigheid van de koningin, zij het dit keer niet in de Domkerk in Utrecht, maar in de aula van het academiegebouw van de aldaar gevestigde universiteit.

Vrijheid
De verklaring wil uitdrukken dat de ondertekenende organisaties en individuen zich in vrijheid met elkaar verbonden voelen en in wederzijds respect willen samenleven. Dit in een traditie die teruggevoerd wordt op de Unie van Utrecht van 23 januari 1579, waarin de opstandige Nederlandse gewesten verklaarden "dat alle burgers vrij zijn om hun eigen geloof te belijden en dat de overheid niemand voor dat geloof ter verantwoording mag roepen of vervolgen." Dit was vooral bedoeld als statement tegenover de katholieke overheid van landsheer Filips II.

Onderwerpen?
Ondanks dat de vrijheid van godsdienst een groot goed is, vind ik deze publieke verklaring een wanstaltige vertoning. Doordat de vertegenwoordigers van religies en andere levensbeschouwingen de verklaring ondertekenen en die aan de ko- ningin aanbieden, wordt namelijk ten eerste gesuggereerd dat zij zich daarmee aan haar gezag, of tenminste aan het gezag van de Nederlandse overheid onderwerpen.

Omgekeerd
Dat is niet alleen een volledig achterhaalde constructie uit de tijd van het nationa- lisme, toen de kerken aan de staat onderworpen waren, maar het is ook nog eens de omgekeerde wereld: niet kerken en religies moeten iets richting de overheid beloven, juist de overheid zou de nodige beloftes moeten doen tegenover gelovigen en hun organisaties!
Want net zoals mensen er niet voor de staat zijn, zijn hun diepste overtuigingen niet aan de staat onderworpen. De staat is er voor de mensen en moet daarom ook respect en ruimte bieden voor hun geloofs- en levensovertuigingen!

Verkeerd
Voorts lijkt het door het ondertekenen van de verklaring net alsof de zwarte piet bijkerken en religies ligt, alsof daar de onverdraagzaamheid vandaan komt, alsof zij namens hun organisaties en gelovigen "beterschap" moeten beloven…
Afgezien van dat deze voorstelling als een belediging en een miskenning van de grote waarde van godsdiensten kan worden opgevat, wordt daarmee ook geheel voorbijgegaan aan het feit dat religieus extremisme juist vaak ontstaat doordat staten te weinig respect voor godsdienst tonen, een verkapt athexc3xafsme uitdragen en gelovigen vaak niet voor vol aanzien!

Jammerlijk
Het is daarom des te jammerlijker dat deze verklaring ook namens de Rooms-Ka- tholieke Kerk in Nederland is ondertekend, aangezien deze aloude en wereldwijde Kerk als geen ander aan de nationale staat voorafgaat en de nationale grenzen overstijgt.
Ik begrijp goed dat als de RKK als enige van de grote religies niet had onderte- kend, haar dat aangerekend zou worden en niet zou hebben bijgedragen aan een positief imago. Maar dat laat tegelijk ook zien hoe groot de druk nog steeds is om aan zulke politiek correcte initiatieven mee te werken…

Advertenties

Wonderlijk toeval

Deze log gaat niet over de ‘grote’ wonderen die wetenschappelijk onverklaarbaar zijn, maar over ‘kleine’ wonderen, die vaak aan toeval worden toegeschreven. Grote wonderen zijn zeer zeldzaam, maar de kleine wonderen maakt bijna iede- reen wel eens mee.

Onverwacht
We kennen allemaal wel de situaties waarin ‘toevallig’ precies het goede gebeurt: we hebben hulp nodig en uit onverwachte hoek duikt een helpende hand op, we zijn eenzaam en plotseling worden we gebeld door een oude kennis, we zijn besluiteloos en opeens is er een voorval dat ons als het ware een richting wijst, enzovoort…

God
Gelovige mensen zien in zulke kleine wonderen vaak de hand van God, zien het als bevestiging van dat er hulp vanuit de hemel mogelijk is en dat vervult hen met dankbaarheid.
Niet-gelovige mensen schrijven zulke gebeurtenissen echter toe aan gewoon een toevallige samenloop van omstandigheden en doen Gods hand daarin af als on- zin.

Gelukkig
Ik denk dat dat laatste oordeel niet terecht is: de kleine alledaagse wondertjes zijn inderdaad vaak een kwestie van een samenloop van omstandigheden. Maar niet van een zomaar toevallige samenloop, maar van een gelukkige samenloop.
Het zijn samenlopen van omstandigheden die onverwacht zijn, waar je normaliter geen rekening mee houdt, maar die voor een bepaald persoon op precies het juiste moment plaatsvinden.
Het zijn geen grote wonderen in de zin van dat er iets gebeurt wat wetenschappe- lijk onverklaarbaar is, want meestal gaat het om normale dingen die ‘slechts’ op een bijzondere wijze samenkomen.

Wonderlijk
Dit kan iemand gerust een klein wonder, of desnoods een wonderlijk toeval noemen. Dat geeft namelijk aan dat het niet om zomaar een samenloop van omstandigheden gaat, maar om een goede, belangrijke, waardevolle samenloop, die iemand als positief, heilzaam of zelfs reddend ervaart.
Daarom is het ook helemaal niet gek of verkeerd om zoiets aan God toe te schrij- ven, aan God die immers onze uiteindelijke en volmaakte Redder is.

De Kerk en dictaturen

Exc3xa9n van de beschuldigingen die regelmatig in de richting van de Katholieke Kerk worden geuit, is dat zij in het verleden nauwe banden zou hebben gehad met rechtse dictaturen, bijvoorbeeld die in Spanje, in Portugal en in Zuid-Amerika. Zoals met bijna alle beschuldigingen aan het adres van de Kerk, moet ook deze kwestie genuanceerd worden bekeken, omdat zulke beschuldigingen meestal erg overdreven worden.

Spanje
De genoemde dictaturen zijn bijna zonder uitzondering ontstaan in tijden van grote maatschappelijke onrust en spanningen. Als voorbeeld noem ik de situatie in Spanje in de jaren ’30 van de 20e eeuw, toen er een grote chaos ontstond waarbij extreem linkse en extreem rechtse krachten elk probeerden het pleit in hun voordeel te beslechten. Daarbij richtten de extreem linkse anarchisten en socialisten zich ook tegen de Kerk: kerkgebouwen werden in brand gestoken en zelfs werden priesters en kloosterlingen vermoord. Dit alles resulteerde in de burgeroorlog van 1936-1939.

Twee kwaden
Voor de Kerk betekende dit dat zij moest kiezen tussen de anti-katholieke socialisten en de anti-socialistische beweging, die onder leiding van de latere dictator Francisco Franco kwam te staan. Een typisch voorbeeld van een keuze uit twee kwaden dus, waarbij de keuze voor Franco duidelijk het minste kwaad was. Franco was natuurlijk bepaald niet ideaal, maar voor de Kerk was het een kwestie waarbij haar bestaan in het geding was en met haar grote verantwoorde- lijkheid voor haar ambtsdragers en haar gelovigen, kon zij zich gewoonweg geen grote risico’s permitteren.

Oordelen
Vanaf een veilige afstand, zowel in tijd, als in plaats, is het altijd makkelijk om zulke keuzes te veroordelen, zeker met de kennis die we nu achteraf hebben. Maar als je in zo’n situatie zit en grote belangen en verantwoordelijkheden hebt, dan kun je je het niet veroorloven om al te zeer tegen een dictatoriaal regime in te gaan. In Nederland hebben wij een vergelijkbare situatie tijdens de Duitse bezet- ting meegemaakt en slechts weinigen hebben het toen gewaagd om er principieel tegenin te gaan… zij die het wel deden moesten dat vaak met de dood bekopen…

Gevolgen
Een individu kan als verzetsstrijder of als gelovige kiezen om principieel te kiezen voor wat hij of zij als het goede ziet, maar dat heeft dan vaak zeer ernstige gevol- gen.
Grote organisaties (zoals de Kerk, maar ook bijv. ondernemingen e.d.) kunnen zich zulke principixc3xable keuzes doorgaans niet veroorloven, om de eenvoudige reden dat zij door principeel te zijn het leven van hun leden, medewerkers of gelovigen in gevaar brengen. Uit verantwoordelijkheidsbesef zit er dan weinig anders op dan het minste van twee kwaden te kiezen, hetgeen toendertijd in Spanje de regering van Franco was. Zoals het in Spanje ging, ging het in grote lijnen ook in de andere katholieke landen waar dictators aan de macht kwamen.

Onderscheid
Naast bovengenoemde nuanceringen moet ook een onderscheid worden gemaakt tussen de relatief beperkte dictaturen in katholieke landen en de veel grootscha- liger dictaturen zoals het Nazisme en het Communisme.
Hiermee wil ik geenszins de misdaden en mensenrechtenschendingen van de "katholieke" dictaturen goedpraten, maar wel duidelijk maken dat deze van een andere orde waren dan die welke door de nazistische en communistische regimes werden begaan.

Totalitair
Bij het Nazisme en het Communisme ging het om dictaturen die vanuit een hei- dense ideologie de hele maatschappij wilden veranderen en zelfs een "nieuwe mens" wilden crexc3xaben. Daartoe werden alle middelen geoorloofd geacht en werd iedereen die niet mee wilde werken of niet aan de eisen voldeed gewoonweg, soms zelfs op industrixc3xable wijze, uit de weg geruimd.
Deze regimes waren dan ook zonder uitzondering anti-katholiek. De Communist- en hebben de Kerken altijd bijzonder vervolgd en bestreden en de Nazi’s hadden het ook op de Katholieke Kerk voorzien, maar kwamen daar gelukkig net niet aan toe…

Beperkt
De dictaturen in katholieke landen handelden daarentegen niet vanuit zulke uto- pische ideologixc3xabn, maar probeerden meestal alleen de status quo en orde en ge- zag te handhaven c.q. te herstellen. Wel werden de tegenstanders van het bewind uit de weg geruimd, maar deze dictaturen hadden het niet vanuit racis- tische of ideologische redenen voorzien op hele groepen. Iets dat de bovenge- noemde totalitaire regimes wel hadden met zigeuners, homoseksuelen, Joden of gelovigen.

Literatuur
In het kader van dit onderwerp is onlangs bij uitgeverij Aspekt het boek "Goed fout. Relaas van een Spaanse falangist" verschenen. Dit boek is geschreven door Robert Lemm, een historicus en hispanist die al eerder vanuit een zeer uitgespro- ken katholieke visie over Kerk, filosofie, politiek en maatschappij heeft geschre- ven.

Crematie…

In Nederland en de Westerse wereld zijn er grofweg twee manieren waarop men met het stoffelijk overschot van een overleden persoon omgaat: ofwel het wordt begraven, ofwel gecremeerd.
In Nederland werd het eerste crematorium gebouwd in 1913, voordien was het wettelijk verboden. Ook de Katholieke Kerk heeft crematie altijd verboden, maar inmiddels is het toegestaan, mits men het niet doet vanuit om te demonstreren dat men niet in de opstanding gelooft.
Ik vind het erg jammer de Kerk crematies toestaat omdat het niet past binnen de katholieke traditie en het katholieke mensbeeld.

Symboliek
Kijkend naar de symboliek van crematie vind ik het een veel te radicale manier om met de doden om te gaan. Vuur is natuurlijk element dat op zich niet goed of kwaad is, het kan zowel ten goede als ten kwade worden aangewend. Zelfs God toont zich weleens in vuur en ook de Heilige Geest wordt door vuur(tongen) voorgesteld. Anderzijds wordt de hel traditioneel ook als een verzengend, als een hels vuur voorgesteld en kennen we ook het ‘vagevuur’, de staat van loutering en zuivering die nodig is vooraleer in de hemel te kunnen komen…

Radicaal
Vuur is een heel verzengende en vernietigende kracht, een kracht die ik veel te sterk en te destructief vind om toe te passen op het overleden lichaam van een geliefd persoon. Mensen hebben nu eenmaal tijd nodig om dingen te beleven ente verwerken, zeker als het gaat om belangrijke zaken en helemaal alshet gaat om dierbaren. Daarbij past niet dat een lichaam in xc3xa9xc3xa9n keer volledig verbrand wordt, waarbij er nauwelijks iets van overblijft, dat het verbrand wordt net zoals we afval verbranden. Het is, in elk geval in onze streken, een steriel en technisch gebeuren, dat buiten het zicht en onpersoonlijk plaatsvindt.

Rustig
Veel menselijker en daarom veel katholieker is het begraven van een overleden lichaam. Daarbij wordt het te ruste gelegd in de aarde waarhet vandaan komt en waartoe het zo in alle rust en op een natuurlijkemanier weer toe terugkeert.
Zoals het lichaam van een mens gedurende 9 maanden in veilige bescherming van de moederschoot gevormd is, zo kan dat lichaam in de beschermende schoot van de aarde weer tot stof vergaan.
Dat geeft nabestaanden de tijd om het verlies rustig te kunnen verwerken en ook regelmatig naar het graf te kunnen terugkeren om de geliefde overledene nabij te zijn en voor diens zieleheil te bidden.
Anders dan een crematie is begraven iets waar iedereen bij kan zijn, waar het overleden lichaam door diens nabestaanden persoonlijk aan de aarde kan worden toevertrouwd.

Tegenwerpingen
Voorstanders van crematie zullen misschien tegenwerpen dat dat ook kan bij een urn met iemands as. Dat is waar, maar als men de behoefte voelt om in de nabij- heid van de urn te zijn, waarom heeft de overledene zich dan laten cremeren? Als de overledene kennelijk heeft gewild dat er voor zijn nabestaanden een urn als tastbaar overblijfsel zou zijn, waarom heeft hij of zij zich dan niet gewoon laten begraven? Waarom dan eerst die radicale verbranding?
Een andere tegenwerping is dat begraven niet minder eerbiedwaardig dan begra- ven zou zijn, omdat in de grond het lichaam zou wegrotten of worden aangevreten door wormen e.d. Dat is echter niet waar: een lichaam wordt begraven op een diepte waar geen wormen e.d. meer in de grond zitten en waar ook geen rotting kan plaatsvinden (daarvoor is namelijk contact met de buitenlucht nodig).

Geschiedenis
Reeds in het Oude Testament staat dat de Joden hun doden begroeven, ditin tegenstelling tot  heidense buurvolkeren. Nog steeds begraven Jodenhun doden met grote zorgvuldigheid en eerbied. Ook de eerste christenen begroeven hun doden en sindsdien heeft de Kerk crematie verboden als zijnde een heidense praktijk.
Na het Tweede Vaticaans Concilie is de Katholieke Kerk ook crematiegaan toe- staan, zij het dat een begrafenis de voorkeur heeft. Aanliberaal-protestantse kant werd crematie echter al in de 19e eeuwtoegelaten. Daarentegen is crematie in de Oosters Orthodoxe Kerken totop de dag van vandaag verboden.
Crematie is wel vanouds gebruikelijk c.q. verplicht in niet-christelijke culturen en religies, zoals het Hindoexc3xafsme en het Boeddhisme.

Conclusie
Dit alles overziend is het eigenlijk wel vrij opmerkelijk dat de Kerk zo ‘makkelijk’ crematie toestaat. Niet alleen hanteert zij wel vaak behoorlijk strenge richtlijnen voor uitvaartvieringen, maar ook voor andere belangrijke terreinen die de omgang met het menselijk lichaam betreffen.
Des te jammerlijker daarom dat een praktijk als crematie, die zo radicaal en zo onnatuurlijk is en die zo ver buiten de katholieke traditie staat, niet alleen wordt toegestaan, maar ook steeds meer wordt toegepast…

Index

Wanneer u oudere logs wilt (terug)lezen, dan kunt u die op twee manieren vinden:

1. Door op een categorie in de menubalk te klikken, waarna alle logs uit die categorie onder elkaar verschijnen
2. Door te klikken op de titel van de log in de navolgende index, waarna direct de gekozen log verschijnt:

Actuele gebeurtenissen:

Een symptomatische brief?
Episcopale (on)collegialiteit
Van links naar rechts
Avondmaal op de maan
WereldJongerenDagen in Sydney afgesloten
Katholieknederland.nl vernieuwd
Mgr. Eijk benoemd tot nieuwe aartsbisschop
Afscheid kardinaal Simonis
23 nieuwe kardinalen
Pater Karel heilig verklaard
Jubilea paus Benedictus XVI
In Memoriam: Johannes Paulus II
Katholieke Canon
De Paus in Beieren
Wereldgezinsdagen
Eerste Nederlandse zaligverklaring
1 jaar Benedictus XVI
Gerard Reve overleden
Paus Johannes Paulus II herdacht
In memoriam: Johannes Paulus II
Kardinalen gecrexc3xaberd
Nieuwe kardinalen
Eerste encycliek Benedictus XVI
500 jaar Zwitserse Garde
SMS-Bijbel
Eerste Urbi et Orbi nieuwe Paus
Priesterschap & homoseksualiteit II
Drukke dag in Rome
Priesterschap & homoseksualiteit?
Oude kerken
Zinloos?!?
WereldJongerenDagen afgesloten
Indrukwekkende avondwake
WereldJongerenDagen begonnen!
WereldJongerenDagen in aantocht
100 dagen Benedictus XVI
Habemus Papam!

Boeken:

Inleidingen tot het katholieke geloof
De geest van de liturgie
Krediet van het credo
Geografie van goed en kwaad
Topdesign

Dagelijks leven:

Wonderlijk toeval
Pfarrer Braun
Vloeken
Vreemde talen
Um Himmels Willen!
Naar de kerk…
Vooraan in de kerk

Diversen:

Vergelijken om te voorkomen
Panis Angelicus
Een dag met de Paus
Paus Paulus VI
Toegangskaarten
Roomse blijheid
Als de ziele luistert
Pauze
Paaschen
1 jaar Katholiek-weblog!
Gastenboek
Kerstgedicht
Succesformule!
Vaders en moeders
Niet gering
Welkom

Kerkelijke organisatie:

Bisdom Haarlem-Amsterdam
Bewuste keuze
Canonieke graden
Patriarch van het Westen
Dubbel-bisdom…
Titulatuur
Waarheid en/of Eenheid…?
Leeftijdsgrens Pausschap??
De Curie hervormen?

Kerk en samenleving:

Abortus: woede en ongeloofwaardigheid
Intrinsieke triestheid

Kerkhistoricus Peter Nissen verlaat de Kerk
Eenzijdig onderzoek?
Media-vriendelijkheid
Katholieke Sociale Leer
Sluiting Rorate-forum
Verder kijken dan alleen gezinnen?
Milieuproblematiek
Katholieke PR
Het natuurrecht
Een katholiek Europa?!
Pausbezoek 1985
Katholieke politici gezocht
In vrijheid verbonden?
De Kerk en dictaturen
Stem katholiek!
CDA of ChristenUnie II
CDA of ChristenUnie I
Een individuele zaak…?
De Kerk voor de wereld
Homohuwelijk??
Verder denken
Paradijzen
Arm en rijk
Eigen verantwoordelijkheid
Homohuwelijken tegengaan?
Discriminatie en de politiek

Misverstanden & Vooroordelen:

Individuele versus collectieve geloofsbeleving
Regel en praktijk
Kerkelijke rijkdom…?
Nederigheid
Verantwoordelijk…?
Onderscheid maken
Spraakverwarring
Kritiek op de Paus…?
Is geloof een privxc3xa9-zaak…?
Verdraagzaamheid…?
Zoektocht of missie…?
Midden in de wereld
Cijfers over katholicisme en aids
Alleen maar ellende…??
Geloven of weten?
Evolutie of Intelligent Design?
Gelijkheid van man en vrouw?

Rituelen & Symbolen:

Wederom wisselvalligheden
Kerstmis 2009
Ornamentele onrust
De pauselijke staf en andere wisselvalligheden
Opmerkelijke ornamenten
De Paus in het blauw
Tridentijnse toestanden…
Nationaal monument
Hosties klaarleggen
Aswoensdag
Over de stola
Crematie…
Hoogkoren
Misgebruiken
Graalverhalen
Dansend aanbidden

Katholieke kleuren
De pauselijke rode hoed
Zalig!
Magische dimensie 
Carnaval
Maria Lichtmis
Vorm en Inhoud
Schaapherder
Pauselijke verrassing
Sinterklaasgeloof
Kruisbeeld in de rechtzaal
Over de monarchie
Symbolische kledij
Over de pauselijke kledij

Theologie & Filosofie:

Charles Taylor
Regensburg revisited
Simonis en Heidegger
Ten hemel schreiend
Katholieke Geloofsbelijdenis
Geloofsbelijdenis
Wereld-beschouwing
Priesterschap & homoseksualiteit III
God bewijzen…?
Goed doen
Iets over Eucharistie
Angst
Heeft God menselijke eigenschappen?
Homoseksualiteit
Waarom laat God het kwaad toe?
Over de zin van het leven

Hoogkoren

In Nederland zijn de meeste middeleeuwse kerkgebouwen tegenwoordig in pro- testantse handen. De kleinere worden vaak nog wel voor hun diensten gebruikt, maar de grotere kerken, in de centra van de grote steden, worden meer en meer ook als ruimte voor tentoonstellingen en andere evenementen gebruikt. Het meest bekende voorbeeld hiervan is de Nieuwe Kerk aan de Dam in Amsterdam.

Triest
Ik vind het altijd treurig om zulke kerken van binnen te zien: ontdaan van elke versiering en op z’n protestants ingericht rondom de preekstoel, haaks op de oude orixc3xabntering naar het Oosten en daarmee het oude koor leeg en verweesd achterlatend…
Nog erger vind ik het echter wanneer gewone bezoekers of toeristen achteloos in het oude koor of zelfs op het hoogkoor rondlopen en zich vergapen aan het wei- nige dat de beeldenstorm heeft heel gelaten…

Respect
Ik ben er een voorstander van dat kerkgebouwen voor iedereen openstaan, dus ook voor mensen die alleen voor de fraaie architectuur of de kunstwerken komen. Maar ik vind ook dat daarbij een zeker mate van respect gepast zou zijn: respect voor ons verleden en voor het geloof van de mensen die met een voor ons wel- haast onvoorstelbare inspanning zulke prachtige bouwwerken hebben gereali- seerd

Verklaring
Het liefst zou ik zien dat in zulke voormalige katholieke kerken tenminste het hoogkoor, daar waar vroeger het hoogaltaar stond, zou worden afgeschermd door middel van een hekje of een koord (net zoals vroeger met de communiebanken het geval was).
Daarbij zou dan een bordje geplaatst kunnen worden met daarop uitgelegd dat dit de plek was waarop zich vroeger, vxc3xb3xc3xb3r de reformatie, de heiligste handelingen afspeelden, die de reden waren om die prachtige kerk te bouwen.

Actueel
Zo’n uitleg zou ook goed van pas komen nu er weer meer interesse voor religie en godsdienst komt. Veel mensen hebben immers geen idee van de (katholieke) achtergronden van de kerken die nu als protestantse "bedehuizen" of zelfs ten- toonstellingsruimtes dienst doen.

Eerlijk
Overigens gebiedt de eerlijkheid te zeggen dat wij katholieken helaas zelf ook vaak niet al te respectvol met onze altaren omgaan en dat ook in katholieke kerken het vroegere hoogaltaar er meestal maar eenzaam en verlaten bijligt…
Als gevolg van de liturgievernieuwingen na het Tweede Vaticaans Concilie zijn er immers in alle kerken nieuwe altaren opgericht waarbij de priester naar het volk gekeerd staat. Daardoor zijn de oude hoogaltaren op het hoogkoor helemaal voor in de kerk, buiten gebruik gesteld.

Traditie
Er zullen goede redenen geweest zijn voor deze liturgische vernieuwing, maar het breekt wel met een heel oude en wijd verbreide traditie. Zo is bijvoorbeeld in de Oosterse katholieke en Orthodoxe kerken het priesterkoor door middel van een iconostase volledig afgeschermd van het schip waar de gelovigen zitten.
Op vergelijkbare wijze was gedurende de middeleeuwen in de Latijnse Kerk het koor door middel van een doksaal of een koorhek van het schip gescheiden.
Dit gebruik gaat helemaal terug tot het Oudtestamentische Jodendom, waar in het Tabernakel en later in de Tempel in Jeruzalem het Allerheiligste door middel van een gordijn was afgeschermd van het voorste gedeelte. Het Allerheiligste herbergde de Ark van het Verbond en mocht alleen door de hogepriester betreden worden.

(zie ook mijn eerdere log: Oude kerken)