Graalverhalen

Velen zullen weleens gehoord hebben van de heilige Graal: de kelk van het laatste Avondmaal, zoals die voorkomt in diverse mythische verhalen.
Wat velen echter niet weten, is de precieze achtergrond van deze verhalen en ook niet welke invloed die verhalen tot op de dag van vandaag hebben.

Da Vinci Code
Zo draaien bijvoorbeeld het zeer populaire, maar omstreden boek en de dito film “De Da Vinci Code” van Dan Brown, om de zoektocht naar de heilige Graal.
Daarbij worden allerlei halve waarheden en hele verzinsels aaneengeregen tot een zeer spannende thriller, waarin de heilige Graal uiteindelijk wordt voorgesteld als het nageslacht, dat voortgekomen zou zijn uit een geheim huwelijk van Jezus met Maria Magdalena. Mede omdat dit nageslacht via de vrouwelijke lijn zou lopen, zou de ontdekking van deze zogenaamde Graal de hele traditionele leer van de Katholieke Kerk omverwerpen.

Traditie
Dan Brown mag dan een rijke fantasie hebben, in zijn keuze voor een zoektocht naar de Graal was hij bepaald niet origineel, sterker nog, hij staat daarmee in een lange en oude traditie die parallel loopt aan die van het Katholicisme zelf.
Directe voorgangers van Dan Browns boek zijn de film “Indiana Jones and the Last Crusade” uit 1989 en vooral een inmiddels in vergetelheid geraakt boek getiteld “The Holy Blood and the Holy Grail” van M. Baigent, R.Leigh en H. Lincoln uit 1982. Ook dat boek was, net als de Da Vinci Code een internationale bestseller met een mix van geschiedenis, fantasie en esoterie, waarmee een door de Kerk onderdrukte stroming of zelfs verborgen waarheid wordt gesuggereerd.

Ontwikkeling
Nadat de oorspronkelijke graalverhalen na de Middeleeuwen allengs in vergetelheid waren geraakt, werden ze tijdens de 19e eeuwse Romantiek weer op grote schaal populair. Gedurende de 20e eeuw werden dit onderwerp op een steeds toegankelijkere manier uitgewerkt, bijvoorbeeld in een bekend stripverhaal als dat van De Rode Ridder. Met de secularisatie in de jaren ’60 komt ook de graalthematiek geheel los van haar religieus-historische context en wordt die verwerkt in films en boeken zoals hierboven genoemd.
Daarin worden dan de legenden over de Graal gecombineerd met allerhande spirituele en esoterische thema’s en met echte en vermeende historische mysteries (over Maria Magdalena, de Katharen, Tempeliers, Alchemisten, Rozenkruizers, Vrijmetselaars, New Age, etc.) vermengd op een manier die doet voorkomen alsof dit alles behoort tot één grote, maar door de officiële Kerk angstvallig onderdrukte en daardoor verborgen gebleven heilsleer…

Inspiratie
Het eerste verhaal waarin de Heilige Graal een rol speelt, is de Graalroman die geschreven werd door Chrétien de Troyes, die eerder al (rond 1170) een Arthur- roman schreef over de beroemde, maar legendarische Keltische leider, later koning genoemde, Arthur.
Waar bij de vroegere Arthurverhalen nog de ridderlijke idealen van trouw en hoofsheid (gepersonificeerd door de ridder Walewein) centraal staan, worden deze in de Graalroman tegenover de hogere christelijke idealen (gepersonificeerd door de ridder Perceval) geplaatst, die via een zgn queeste, een daadwerkelijke, maar tegelijk ook innerlijke pelgrimstocht bereikt kunnen worden.
Uit een op die wijze verworven geloof kunnen dan niet alleen de wereldlijke idealen van de ridderlijkheid, maar ook de christelijke idealen van naastenliefde en godsvrucht beoefend worden.


Afbeelding uit een 14e eeuws Frans handschrift
van de graalroman van Chrétien de Troyes

Relativering
De Graalroman van Chrétien de Troyes is onvoltooid gebleven, wat het mogelijk maakte dat er in de late 12e eeuw door diverse auteurs meerdere vervolgverhalen en aanvullingen op geschreven zijn. Daarin zien we echter een relativering van de ridderlijke idealen, in die zin dat deze nu bijna volledig plaats moeten maken voor de hogere christelijke idealen.
Zo wordt in de Roman van Perchevael de Graal geheel gekerstend door deze voor te stellen als de beker van het laatste Avondmaal, waarin Jozef van Arimathea bij de kruisiging ook Christus’ bloed zou hebben opgevangen. Dit past in het kader van een breder gevoeld heimwee naar de vroegste christelijke Kerk.

Afwijzing
Nog verder gaat de Queeste del Saint Graal uit het begin van de 13e eeuw. Daarin is de boodschap dat alleen de uitverkoren ware Graalridder waardig is om de Heilige Graal te bereiken. Hiertoe moet hij vele beproevingen doorstaan en alle wereldse zaken achter zich laten. De in eerdere romans nog zo gewaardeerde ridderlijke deugden worden daarbij als ontoereikend voorgesteld en wordt eer als ijdelheid en liefde als wellust afgeschilderd.
De tafelronde van koning Arthur wordt een symbool voor de hele mensheid, die geroepen is zich op pelgrimstocht naar het hemelse Jeruzalem te begeven. Daar eindigt de queeste dan in een mystieke graalervaring.

Verwereldlijking
Tenslotte kwamen er in de 13e eeuw ook vertalingen van en aanvullingen op Chrétiens Graalroman in het Middelnederlands (het Middeleeuwse Nederlands), waaronder één door de beroemde geleerde Jacob van Maerlant.
In deze Middelnederlandse teksten wordt afstand genomen van de haast onbereikbaar hoge zedelijke eisen en de wereldmijding uit de voorgaande romans. De wereldse ridderlijkheid en hoofse liefde komen weer centraal te staan, zonder dat die gerelativeerd wordt of verwijst naar hogere religieuze idealen. De boodschap is dat hoffelijkheid al voldoende is voor het vormen van een ware menselijke gemeenschap.

Weerspiegeling
De ontwikkeling die in de graalverhalen te zien valt, is een frappante weerspiegeling van de ontwikkelingen in het Christendom als geheel: van het in de begintijd naast elkaar bestaan van wereldlijke/heidense waarden en specifiek christelijke waarden, via een verschuiving van het zwaartepunt naar deze laatstgenoemde waarden, naar een exclusieve focus daarop, ten koste van alles wat als wereldlijk doorgaat.
Deze tendens valt onder meer te zien in het kloosterleven, in een lekenbeweging zoals die van de Moderne Devotie en in het Protestantisme. De eerstgenoemde fenomenen zijn altijd binnen het kader van de Katholieke Kerk gebleven, waardoor ze altijd naast meer wereldlijke, ridderlijke normen en waarden zijn blijven staan.

Heilloze wegen
Het Protestantisme heeft zich echter aan dat grote kader onttrokken, waardoor christelijke ascese, inkeer en godsvrucht los van hun omgeving kwamen. Hoe goed die dingen op zichzelf bezien ook mogen zijn, reeds de graalverhalen laten zien dat de volgende stap op die weg een verwereldlijking is, waarbij de christelijke idealen weer plaats moeten maken voor wereldlijke waarden. Precies dat heeft ook de geschiedenis laten zien: het Protestantisme heeft via de Verlichting de secularisatie tot gevolg gehad…
Tegelijk met deze grote ontwikkeling zijn ook de graalverhalen zelf losgekomen van hun religieuze context, waardoor ze zijn gaan dienen als basis voor allerhande esoterische (complot)theoriën die niet veel meer dan vrij primitieve sensatie- of zelfs wraakzucht dienen.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s