Oude kerken

Afgelopen weekend vond weer de jaarlijkse Open Monumentendag plaats, dit jaar met het thema ‘Religieus Erfgoed’.

Middeleeuwen
Tot de belangrijkste monumenten van ons land behoren zonder twijfel de vele grote en kleinere Middeleeuwse kerken, die in bijna elke stad en in veel dorpen te vinden zijn. Deze kerken stammen soms nog uit de vroege Middeleeuwen (herkenbaar aan de Romaanse bouwstijl), maar meestal uit de latere Middeleeuwen (herkenbaar aan de Gotische bouwstijl).
In die tijd waren al deze kerken bedoeld voor de eredienst in wat tegenwoordig, na de vele afsplitsingen in later eeuwen, het Rooms-Katholieke geloof heet, maar wat toen de enige religie van een nog onverdeelde Kerk was.

Reformatie
Toen echter de Protestanten zich in de tweede helft van de 16e eeuw van de ene Katholieke Kerk afsplitsten, verdreven zij de katholieke geestelijkheid en namen zij de katholieke kerkgebouwen in beslag en gingen die voor hun eigen diensten gebruiken.
Daarom zijn nagenoeg alle Middeleeuwse kerken in Nederland nu in protestantse handen, met uitzondering van enkele kerken die aan de Katholieken zijn teruggegeven (zoals de Sint Jan in Den Bosch) en kerken die liggen in gebieden waar de Protestanten vroeger geen zeggenschap hadden (met name Limburg).

Sloop
Bij de overname van de kerkgebouwen door de Protestanten werden doorgaans nagenoeg alle katholieke altaren, beelden, schilderijen en andere elementen eruit gesloopt en werden de kleurige muurschilderingen witgekalkt. Niet alleen zijn hierdoor zeer vele kostbare kunstwerken voorgoed verloren gegaan, maar ook werd hierdoor ons beeld van hoe kerkgebouwen eruit hebben gezien tamelijk sterk beinvloedt.

Wit en sober
Omdat de protestanten alles wit hebben geschilderd en alle ‘poespas’ eruit hebben gesloopt, denken wij automatisch dat een Middeleeuwse kerk er net zo uit moet hebben gezien: wit en sober en dat past ‘toevallig’ goed in het beeld van armoede en karigheid dat wij van die tijd hebben.
Bij restauraties blijkt echter heel vaak dat onder de witkalk rijke en felgekleurde middeleeuwse muur- en plafondschilderingen schuil gaan, die ons laten zien dat een Middeleeuwse kerk oorspronkelijk helemaal niet wit en sober, maar juist heel kleurrijk en rijk aangekleed was.


Het interieur van de Grote of Sint Bavokerk in Haarlem
met zicht op het beroemde Mxc3xbcllerorgel en helemaal rechts
een recent blootgelegde middeleeuwse muurschildering

Beelden en schilderijen
Een andere verandering die in deze kerken heeft plaatsgevonden is dat alle katholieke beelden en schilderijen werden verwijderd omdat die volgens de protestantse visie zouden afleiden van het ware Woord Gods of zelfs object van ‘heidense praktijken’ (‘aanbidding’ van beelden) zouden zijn.
Op z’n minst ironisch is echter dat in de plaats van deze katholieke objecten er lange lijsten vol met namen van alle predikanten, ouderlingen, diakenen en wat dies meer zij voor terugkwamen, aangevuld met grote rouwborden met de wapenschilden van de belangrijkste stedelijke regenten.

Altaren
Ook werden alle katholieke zij-altaren en het hoofdaltaar gesloopt. Voortaan kon volstaan worden met de kansel (preekstoel) vanwaaraf het bij de Protestanten centraal staande Woord van God verkondigd werd. Ondanks dat dit Woord strikt genomen een louter geestelijk-intellectuele aangelegenheid is, kon men het toch niet laten om de preekstoel vaak rijk te versieren met symbolische en allegorische elementen.
Ongeveer op de plaats van het voormalige katholieke hoogaltaar kwam soms een (groots) monument voor een held van de nieuwe Republiek der Verenigde Nederlanden, zoals bijv. in Delft het beroemde grafmonument voor Willem van Oranje en in Den Haag een monument voor admiraal Van Wassenaer.

Hixc3xabrarchie
Een ander tamelijk ironisch fenomeen betreft de hixc3xabrarchie: met de Reformatie wilden de Protestanten onder meer een einde maken aan de hixc3xabrarchische structuur van de Katholieke Kerk en er een meer democratische structuur voor in de plaats stellen.
In de door hen overgenomen kerkgebouwen werden daarom het hoogkoor en het priesterkoor, die voorbehouden waren aan de kanunikken en de priesters (uiteraard) niet meer alszodanig gebruikt en voor iedereen toegankelijk gemaakt.
Maar wie nu verwacht dat in de protestantse inrichting tot uitdrukking komt dat iedereen gelijk is, die komt bedrogen uit: nog steeds zien we de vele aparte en al dan niet overkapte kerkbanken, zoals die gereserveerd en bestemd waren voor alle ambten, rangen en standen van de toenmalige protestantse maatschappij: banken voor de ouderlingen, de diakenen, de collectanten, de stedelijke overheid, enz…

Verschuiving
Wat al deze interieurveranderingen gemeen hebben, is dat er een versobering en een terugkeer naar de kern van het christelijk geloof mee beoogd werd, maar dat het resultaat een verschuiving van de aandacht en de blikrichting van het goddelijke naar het wereldlijke, van heiligen naar regenten, van God naar de mens was….

Advertenties

One thought on “Oude kerken

  1. Oude mooie kerken interesseren mij al jaren en heb in mijn leven al heel wat mooie kerken gezien!!! Om een paar voorbeelden te noemen: Grote Kerk op de Loolaan in Apeldoorn en de Grote Kerk in Noord-Scharwoude. Niet te vergeten: de Sint-Laurenskerk te Alkmaar!!

    In 2007 maakten mijn moeder en ik een rondreis door het Reuzengebergte in Noord – Tsjechixc3xab (standplaats Vrchlabi) en het zuiden van Polen. Hier hebben we heel wat authentieke kerken gezien!!!

    In 2008 ben ik een paar keer vanuit Heerhugowaard met de bus 350 over de Afsluitdijk naar Friesland geweest (Leeuwarden, Harlingen, Bolsward en Sneek) en daar heb ik ook veel unieke kerken gezien.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s